Bitcoin va AI: Elektr energiyasi uchun poygada kim g‘olib bo‘ladi?

​Bitcoin va sun’iy intellekt so‘nggi yillarning eng muhim texnologik hodisalaridan ikkitasiga aylandi. Bitcoin muqobil moliyaviy tizimni taklif etsa, sun’iy intellekt ish, ilm-fan va kundalik hayotni tubdan o‘zgartirishga va’da bermoqda. Biroq, elektr ta’minoti cheklangan davrda, qaysi biri ustuvorlikka ega bo‘ladi?

Ikkala texnologiya ham ulkan hisoblash quvvatini talab qiladi. Biroq, Bitcoin’ning energiya sarfi yillar davomida tanqid va cheklovlarga duch kelgan bo‘lsa-da, sun’iy intellekt infratuzilmasi qurilishi uzoq vaqt davomida texnologik taraqqiyot uchun zarur xarajat sifatida ko‘rilgan.

Cambridge Alternative Finance markaziga ko‘ra, Bitcoin tarmog‘i har yili taxminan 138 TWh elektr energiyasini iste’mol qiladi, bu esa global iste’molning taxminan 0,5 foiziga teng. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda sun’iy intellektning kengayishi ma’lumot markazlarida elektr energiyasiga bo‘lgan talabning asosiy harakatlantiruvchilaridan biriga aylandi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Natijada, tubdan farq qiluvchi ikki texnologiya bir xil energiya uchun raqobatga kirishmoqda. Biroq, ularning energiya ehtiyojlariga nisbatan jamoatchilik va siyosiy munosabatlar sezilarli darajada farq qiladi.

Demak, asosiy masala ular qancha elektr energiyasi iste’mol qilayotgani emasmi? Yoki Bitcoin va sun’iy intellektga bo‘lgan munosabat har bir texnologiyada odamlar ko‘radigan qiymatga bog‘liqmi?

Bir xil elektr ta’minoti uchun ikki raqib

Texnik nuqtai nazardan, kriptovalyuta mayning fermasini zamonaviy sun’iy intellekt ma’lumot markazi bilan tenglashtirish noto‘g‘ri bo‘ladi.

Maynerlar asosan maxsus ASIC uskunalaridan foydalanadi, sun’iy intellekt infratuzilmasi esa GPU, serverlar, ma’lumotlarni saqlash tizimlari va yuqori tezlikdagi tarmoqlar asosida quriladi.

Biroq, jismoniy darajada, ikki sohaning manfaatlari to‘qnashadi. Ikkalasi ham — mayning va sun’iy intellekt — turli uskunalardan foydalansa-da va maqsadlari har xil bo‘lsa-da, ulkan miqdordagi elektr energiyasini hisoblash quvvatiga aylantiradi.

Xalqaro Energetika Agentligi (IEA) global miqyosda ma’lumot markazlarining elektr energiyasi iste’moli 2030 yilga borib ikki baravardan ko‘proq oshishini kutmoqda. Agentlikka ko‘ra, talab taxminan 945 TWh ga yetadi, bu esa bugungi kunda Yaponiyaning umumiy elektr iste’molidan biroz ko‘proqdir.

Sun’iy intellekt ushbu o‘sishning asosiy harakatlantiruvchisi bo‘ladi. IEA’ning asosiy ssenariysiga ko‘ra, sun’iy intellektga moslashtirilgan serverlarning elektr energiyasi iste’moli har yili taxminan 30 foizga oshadi.

2014–2028 yillarda AQShda ma’lumot markazlarining elektr energiyasi iste’moli. Manba: LBNL.

AQShda ma’lumot markazlari 2023 yilda allaqachon umumiy elektr energiyasi iste’molining taxminan 4,4 foizini tashkil etdi. AQSh Energetika Departamenti hisob-kitoblariga ko‘ra, ularning ulushi 2028 yilga kelib 6,7%–12% gacha oshishi mumkin.

Shu bilan birga, Bitcoin’ning energiya profili o‘zgarib bormoqda. Cambridge tadqiqotlariga ko‘ra, hozirda maynerlar iste’mol qilayotgan elektr energiyasining 52,4 foizi barqaror manbalardan olinadi, jumladan 42,6 foizi qayta tiklanuvchi energiya va 9,8 foizi atom energiyasidan. Ko‘mir ulushi 2022 yildagi 36,6 foizdan 8,9 foizgacha kamaygan.

Biroq, Bitcoin mayningi muqobil energiya manbalaridan ko‘proq foydalanish hisobiga ekologik jihatdan tozaroq bo‘lib borayotgan bo‘lsa-da, u hali ham sun’iy intellekt sohasi bilan mavjud elektr energiyasi uchun raqobat qilmoqda.

Bir megavatt, turli qiymat

Ikkala texnologiyaga bo‘lgan munosabatdagi farq nafaqat ular qancha energiya iste’mol qilayotgani, balki jamiyat buning evaziga nima olishini hisobga olganda yanada aniqroq ko‘rinadi.

Sun’iy intellekt ning foydaliligini ko‘rsatish nisbatan oson. U kod yozish, hujjatlarni tahlil qilish, kontent tarjima qilish, tadqiqot o‘tkazish va ish jarayonlarini avtomatlashtirish uchun ishlatiladi.

Bitcoin esa tubdan farq qiluvchi mahsulotni taklif etadi. Uning asosiy vazifasi — foydalanuvchilarga markaziy emitentsiz aktivni saqlash va o‘tkazish imkonini beruvchi moliyaviy tarmoqni ta’minlash. Tangalar soni protokol bilan cheklangan, tranzaksiyalar esa hech bir bank yoki hukumat qaroriga bog‘liq emas.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Barqaror valyutaga va rivojlangan bank tizimiga ega odam uchun bunday imkoniyatning qiymati mavhum ko‘rinishi mumkin. Aksincha, ish vazifasini bajarishda yordam beradigan sun’iy intellekt tizimining foydasi deyarli darhol seziladi. Bu farq ayniqsa hukumat siyosatida yaqqol ko‘rinadi.

Barqarorlik texnologiyaga bog‘liq bo‘lsa

So‘nggi yillarda kriptovalyuta mayningi yuqori energiya iste’moli sababli bir necha bor cheklovlarga duch keldi. Xitoy ushbu sohada keng ko‘lamli cheklovlar joriy etdi, AQShning ayrim shtatlari moratoriylarni ko‘rib chiqdi, Yevropa regulyatorlari esa Proof-of-Work ning ekologik ta’siri haqida xavotir bildirdi.

Laos bunga yorqin misol bo‘la oladi. Mamlakat rasmiylari kriptovalyuta maynerlariga elektr energiyasi yetkazib berishni to‘xtatishga va quvvatni boshqa sohalarga, jumladan sun’iy intellekt ma’lumot markazlariga yo‘naltirishga qaror qildi.

Hukumat raqamli aktivlarni mayning qilish bilan bog‘liq sohalarda yetarlicha ish o‘rinlari yaratilmaganini va iqtisodiy faollik kamligini xulosa qildi. Demak, masala faqat qancha elektr energiyasi sarflangani emas, balki har bir megavattdan olinadigan iqtisodiy natijada edi.

Bundan tashqari, mayning inshootlari yuqori tarmoq yuklamasi davrida elektr energiyasi iste'molini nisbatan tez kamaytirishi mumkin. Elektr narxlari keskin oshganda, uskunani o‘chirish mayningni davom ettirishdan ko‘ra foydaliroq bo‘lishi mumkin, bu esa eng yuqori yuklama paytlarida quvvatni bo‘shatadi.

Amalda, mayningning energiya profili bir nechta omillarga bir vaqtning o‘zida bog‘liq: elektr energiyasi manbai, uskunaning joylashuvi, mahalliy tarmoqdagi bosim va kompaniyalarning vaqtincha faoliyatni qisqartirish imkoniyati.

AI o‘zining ekologik imtiyozidan mahrum bo‘lmoqda

Yillar davomida sun’iy intellektning kengayishi deyarli hech qanday qarshilikka uchramagan edi. Ammo ko‘proq ma’lumot markazlari qurilayotgani sayin, bu holat o‘zgara boshladi.

AQShda ortib borayotgan talab energetika kompaniyalarini elektr energiyasi ishlab chiqarish, uzatish liniyalari va past stansiyalarga sarmoya kiritishga majbur qilmoqda. Natijada, tarmoqni kengaytirish uchun kim to‘laydi degan savol tobora siyosiy masalaga aylanmoqda.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Pensilvaniyada gubernator Josh Shapiro yirik ma’lumot markazlari o‘z faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun zarur bo‘lgan energiya infratuzilmasi uchun to‘lashini talab qilmoqda. Shunga o‘xshash bahslar boshqa shtatlarda ham yuzaga kelmoqda.

Muammo faqat elektr energiyasi bilan cheklanmaydi. Ma’lumot markazlari uskunalarini sovitish uchun resurslarga muhtoj, shuning uchun suv ta’minoti cheklangan hududlarda qurilish mahalliy aholining noroziligiga sabab bo‘lmoqda.

AI asta-sekin ilgari kriptovalyuta sanoatiga qaratilgan savollarga duch kelmoqda: Bunday resurs sarfi oqlanadimi? Iqtisodiy foyda kimga tegadi? Va xarajatlar boshqa aholiga yuklanmayaptimi?

Biroq, munosabatlar hali ham farq qiladi va AI sanoati hali Bitcoin atrofidagi noroziliklar darajasida qarshilikka duch kelgani yo‘q.

Resurslar qayta taqsimlanmoqda

Bu orada, bozor allaqachon ikki sohani birlashtira boshladi.

Hut 8 bunga yorqin misol. Kompaniya tarixan Bitcoin mayningi uchun infratuzilma rivojlantirgan, ammo endi yirik energiya obyektlari bo‘yicha tajribasidan foydalanib, AI ma’lumot markazlariga kengaymoqda.

2026-yil may oyida kompaniya Texasdagi Beacon Point hududida 352 MVt IT quvvatini ijaraga olish uchun 15 yillik, 9,8 milliard dollarlik shartnoma imzoladi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Bunday kelishuvlar yangi hisoblash iqtisodiyotida protsessorlar yagona kamyob resurs emasligini ko‘rsatadi. Yer, tarmoq ulanishlari, transformatorlar, sovitish tizimlari va katta hajmdagi elektr energiyasiga kafolatlangan kirish ham shunchalik muhim bo‘lib bormoqda.

Bu esa yirik energiya talab qiluvchi inshootlarni qurishda tajribaga ega kompaniyalarga AI ma’lumot markazlariga kengayishda ustunlik beradi.

Bu orada, elektr energiyasiga talab o‘sishda davom etmoqda. AQShda AI va kriptovalyuta infratuzilmasining kengayishi allaqachon elektr iste’moli oshishiga sabab bo‘lmoqda va EIA 2026 va 2027-yillarda yangi rekordlar kutmoqda.

Qaysi biri muhimroq — Bitcoinmi yoki AI?

Ehtimol, aniq javob yo‘q. Bitcoin va AI ni taqqoslash boshqa masalani ko‘rsatadi: iste’mol qilingan elektr energiyasi miqdori o‘zi jamiyat bu sarfni oqlangan deb hisoblaydimi-yo‘qmi, degan savolga javob bermaydi.

Agar kriptovalyuta faqat spekulyativ aktiv sifatida ko‘rilsa, uning energiya sarfi ortiqcha ko‘rinishi mumkin. Agar Bitcoin global, mustaqil to‘lov va jamg‘arma tarmog‘i sifatida baholansa, natija butunlay boshqacha bo‘ladi.

Xuddi shu narsa sun’iy intellektga ham tegishli. Texnologiya unumdorlikni oshirsa, ilmiy kashfiyotlarni tezlashtirsa va butun sohalarni o‘zgartirsa, energiya infratuzilmasiga katta sarmoya oqlangan ko‘rinadi.

Ammo hisoblash quvvatining muhim qismi ijtimoiy ahamiyati cheklangan xizmatlarga sarflansa, eski ekologik bahslar yangi kontekstda yana paydo bo‘ladi.

Oxir-oqibat, asosiy savol — qaysi texnologiya ko‘proq elektr sarflaydi — emas. Muhimi, kim va qanday mezonlar asosida qaysi hisob-kitoblar o‘z energiya sarfiga arziydi, degan qarorni qabul qiladi.