Fond bozori iqtisodiyotdan qimmat bo‘lgan eng yaxshi 5 mamlakat

​Fond bozori butun milliy iqtisodiyotdan qimmatroq bo‘lgan mamlakatlar ko‘p. Bu noodatiy holatning sabablari turlicha. Reytingda qaysi mamlakatlar yetakchi va bu hodisani nima bilan izohlash mumkin?

Nega fond bozori iqtisodiyotdan kattaroq bo‘lishi mumkin?

Jahon banki va Hindiston Milliy fond birjasi (NSE) ma’lumotlariga asoslangan reytingga ko‘ra, 2025-yilda 66 ta mamlakat va hududning 14 tasida fond bozori kapitallashuvi YaIMdan yuqori bo‘lgan.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Fond bozori qiymati va iqtisodiyot hajmi o‘rtasidagi tafovut sezilarli darajada farq qiladi. Ayrim mamlakatlarda bozor kapitallashuvi YaIMdan atigi bir necha foizga yuqori bo‘lsa, boshqalarida bu ko‘rsatkich ikki, uch yoki hatto o‘n to‘rt baravarni tashkil etadi.

Bu tafovutlarning sabablari mahalliy bozorlarning xususiyatlariga bog‘liq. Ayrim birjalarda daromadining katta qismini xorijda topadigan transmilliy korporatsiyalar savdo qilsa, boshqalarida texnologiya gigantlari yoki moliya kompaniyalari ustunlik qiladi. Ba’zi hollarda xorijda ro‘yxatdan o‘tgan kompaniyalarning mavjudligi ham ko‘rsatkichlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Keling, fond bozori kapitallashuvi va YaIM o‘rtasidagi tafovut eng katta bo‘lgan beshta mamlakatni ko‘rib chiqamiz.

Gonkong — Xitoy gigantlari savdo qiladigan birja

Gonkong katta farq bilan birinchi o‘rinda. 2025-yil oxiriga kelib, uning fond bozori kapitallashuvi 47,4 trillion HK$ga (taxminan 6,1 trillion $) yetgan, YaIM esa atigi 428 milliard $ bo‘lgan. Demak, fond bozori iqtisodiyot hajmidan 14 baravardan ko‘proq qimmat bo‘lgan.

Buning asosiy sababi — Gonkongdan ancha tashqarida faoliyat yuritadigan Xitoy korporatsiyalarining mavjudligi. Mahalliy birjada Tencent, Alibaba, Xiaomi va boshqa gigantlarning aksiyalari savdo qilinadi. HKEX ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxirida materik Xitoy kompaniyalari birjada ro‘yxatdan o‘tgan emitentlarning qariyb 58 foizini, umumiy bozor kapitallashuvining esa taxminan 79 foizini tashkil etgan. Ularning biznesining aksariyati materik Xitoy va xorijiy bozorlarda yuritilsa-da, bozor qiymati Gonkong hisobiga kiritiladi.

Janubiy Afrika — oltin, banklar va Xitoy texnologiyasi

Janubiy Afrika 327 foizlik nisbat bilan ikkinchi o‘rinda. 2025-yil oxiriga kelib mamlakat fond bozori kapitallashuvi qariyb 1,4 trillion $ga yetgan, YaIM esa taxminan 427 milliard $ni tashkil etgan. Bir yil oldin bu nisbat 246 foiz edi. Mamlakatning asosiy savdo maydoni — Afrikadagi eng yirik birjalardan biri bo‘lgan Yoxannesburg fond birjasi (JSE).

Gold Fields va Harmony Gold kabi konchilik kompaniyalari, shuningdek, FirstRand va Standard Bank moliyaviy guruhlari mahalliy bozorda muhim o‘rin tutadi. Dunyo bo‘ylab texnologiya bizneslariga Prosus sho‘ba kompaniyasi orqali sarmoya kiritadigan Naspers xolding kompaniyasi alohida e’tiborga loyiq. 2025-yil sentabr oyi oxirida guruh Xitoyning internet giganti Tencent’ning 22,8 foiz ulushiga egalik qilgan. Ushbu investitsiya qiymati aksiyalari Janubiy Afrikada savdo qilinadigan Naspers bahosiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Shveytsariya — global brendlar va farmatsevtika gigantlari

Shveytsariya 241 foizlik nisbat bilan uchinchi o‘rinda. 2025-yilda mamlakat fond bozori kapitallashuvi taxminan 2,51 trillion $ni, YaIM esa 1,04 trillion $ni tashkil etgan. SIX Swiss Exchange birjasida ro‘yxatga olingan yirik kompaniyalar qatoriga Nestlé oziq-ovqat ishlab chiqaruvchisi, Roche va Novartis farmatsevtika korporatsiyalari hamda UBS bank guruhi kiradi.

Shveytsariya bozorining muhim xususiyati — mahsulotlarini butun dunyo bo‘ylab sotadigan yirik korporatsiyalarning yuqori ulushidir. Masalan, Nestlé 185 ta mamlakatda faoliyat yuritadi va 2025-yilda uning daromadi 89,5 milliard CHFga (taxminan 108 milliard $) yetgan. Savdoning 48 foizi Amerika qit’asiga to‘g‘ri kelgan, butun Yevropaning ulushi esa atigi 25,2 foiz bo‘lgan. Roche va Novartis ham daromadining katta qismini Shveytsariyadan tashqarida topadi, shu bois ularning bozor bahosi ichki bozor hajmidan mustaqil ravishda oshishi mumkin.

AQSH — texnologiya gigantlari bozor sur’atini belgilaydi

AQSH 224 foizlik nisbat bilan to‘rtinchi o‘rinda. 2025-yil oxiriga kelib, AQSH fond bozori kapitallashuvi 68,94 trillion $ga yetgan, YaIM esa taxminan 30,77 trillion $ni tashkil etgan. Aksiyalarning umumiy qiymati yil davomida qariyb 11 foizga, so‘nggi o‘n yilda esa taxminan 2,5 baravarga oshgan. Jahon fond bozori kapitallashuvining deyarli yarmi AQSH hissasiga to‘g‘ri keladi.

Nvidia, Apple, Microsoft, Alphabet va Amazon kabi texnologiya korporatsiyalari bozor o‘sishining asosiy omillaridir. Sun’iy intellekt sohasidagi yutuqlar, bulutli xizmatlar va kelajakdagi daromad o‘sishiga oid kutilmalar fonida ularning aksiyalari qimmatlashdi. S&P Dow Jones Indices ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxirida Nvidia va Microsoft’ning o‘zi S&P 500 kapitallashuvining taxminan 14 foizini tashkil etgan. Indeks yil davomida 16,39 foiz o‘sdi, bunda eng yirik texnologiya kompaniyalari sezilarli hissa qo‘shdi.

Kanada — banklar va oltin shov-shuvi

Kanada 199 foizlik nisbat bilan kuchli beshlikni yakunlaydi. 2025-yil oxiriga kelib, mamlakat fond bozori kapitallashuvi 4,62 trillion $ga yetgan, YaIM esa taxminan 2,32 trillion $ni tashkil etgan. Bir yil oldin bu nisbat atigi 149 foiz edi. Mamlakatning asosiy savdo maydoni — yirik banklar, energetika va konchilik kompaniyalari aksiyalari ro‘yxatga olingan Toronto fond birjasi (TSX).

AQSHdan farqli o‘laroq, Kanada fond bozori moliya va xomashyo sektorlariga ancha ko‘proq bog‘liq. CIBC ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxirida moliya kompaniyalari S&P/TSX Composite indeksining 33,1 foizini, xomashyo ishlab chiqaruvchilar 18,1 foizini, energetika kompaniyalari esa 14,8 foizini tashkil etgan. Bozorning yirik ishtirokchilari qatoriga Royal Bank of Canada, Toronto-Dominion Bank va Enbridge kiradi. Oltin narxining ko‘tarilishi aksiyalarga qo‘shimcha turtki berdi: Kanada indeksining xomashyo sektori 2025-yilda 100 foizdan ortiq daromad keltirdi.

Bu aksiyalar haddan tashqari qimmatligini anglatadimi?

Fond bozori kapitallashuvining YaIMdan yuqori bo‘lishi moliyaviy pufak borligini anglatmaydi. Bu ko‘rsatkichlar turli narsalarni o‘lchaydi: YaIM bir yil davomida ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar qiymatini aks ettiradi, aksiyalar narxi esa kompaniyalarning joriy bozor bahosi va kelajakdagi foydasiga oid kutilmalarga bog‘liq.

Biroq, aksiyalar narxi korporativ daromadlardan ancha tez o‘sganda, yuqori nisbat xavf belgisi bo‘lishi mumkin. Fond bozorining haqiqiy holatini baholash uchun investorlar kompaniyalarning moliyaviy natijalari, qarz darajasi va bozor bahosining asoslanganligini hisobga olishlari kerak.