Yevropa uchun yagona birja: YI Nasdaq va NYSE’ga raqib yarata oladimi?

​Yevropa yirik IPOlar, likvidlik va kapital uchun kurashda o‘nlab yillar davomida AQShdan ortda qolib kelmoqda. Buni o‘zgartirish uchun mintaqaning ikkita eng yirik birja guruhi yana bir bor kuchlarni birlashtirish haqida muzokara qilmoqda. Agar kelishuv muvaffaqiyatli bo‘lsa, u Yevropa Ittifoqining parchalangan bozorini Nasdaq va NYSE bilan raqobatlasha oladigan platformaga aylantirishi mumkin.

“Planetar miqyosdagi” birja

Financial Times ma’lumotlariga ko‘ra, Euronext Deutsche Börse bilan birlashishga tayyor. Euronext bosh direktori Stéphane Boujnah variantlardan biri kompaniyalarning aynan birja bizneslarini birlashtirish bo‘lishi mumkinligini aytdi. U to‘liq birlashish ehtimolini ham inkor etmadi, biroq hozirda hech qanday muzokara olib borilmayotganini ta’kidladi.

Potensial kelishuv miqyosi jihatidan muhim bo‘ladi. Euronext sakkizta mamlakatda, jumladan Parij, Amsterdam va Milandagi birjalarni boshqaradi va uning bozor kapitallashuvi taxminan €16 milliardni tashkil etadi. Qiymati qariyb €50 milliard bo‘lgan Deutsche Börse Frankfurt fond birjasi hamda dunyodagi eng yirik derivativlar savdosi maydonlaridan biri bo‘lgan Eurex’ni boshqaradi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Boujnahning fikricha, birlashuv Yevropa Ittifoqining uchta eng yirik iqtisodiyoti — Germaniya, Fransiya va Italiya — aksiyalar bozorlarini bog‘lashi mumkin. U bunday tuzilmani “planetar miqyosdagi” umumyevropa bozor infratuzilmasi deb ta’rifladi. Aksiyalar savdosidan tashqari, ikkala guruh ham kliring, hisob-kitob va boshqa moliyaviy xizmatlarni taqdim etadi.

Investorlar bu g‘oyani ijobiy qabul qildi. Boujnahning izohlaridan so‘ng Euronext aksiyalari qariyb 2,1% ga, Deutsche Börse esa 2,9% ga ko‘tarildi. Har ikkala aksiya ham 2026-yil boshidan buyon taxminan 26% ga o‘sdi.

Kapital Atlantikani kesib o‘tmoqda

Yevropaning asosiy zaif tomoni — uning parchalangan aksiyalar bozori. Yevropa Ittifoqida turli qoidalar va regulyatorlarga ega o‘nlab milliy maydonlar mavjud, AQSh bozori esa Nasdaq va NYSE atrofida jamlangan. 2024-yilda YI fond birjalarining bozor kapitallashuvi mintaqa YAIMining atigi 73% ini tashkil etdi. AQShda bu ko‘rsatkich YAIMning 270% iga yetdi.

Farq IPO bozorida ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. ESMA ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yildan buyon har yili o‘rtacha 65 ta xorijiy kompaniya AQShda birlamchi ommaviy joylashtirishni amalga oshirgan, Yevropa Ittifoqida esa bu ko‘rsatkich atigi 14 tani tashkil etgan. 2024-yilda AQShdagi yangi IPOlarning 51% ini xorijiy kompaniyalar tashkil etgan, YIda esa 2018–2024-yillar oralig‘idagi o‘rtacha ulush atigi 9% bo‘lgan.

AQSh birjalari kompaniyalarga chuqurroq bozorlar va yirik investorlarning kengroq bazasidan foydalanish imkonini beradi. Tafovut texnologik kompaniyalar orasida ayniqsa katta: ayrim yuqori texnologiyali va bilimga asoslangan tarmoqlarda AQShdagi IPOlarning median bahosi Yevropadagidan o‘n baravargacha yuqori.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Natijada hatto Yevropa kompaniyalari ham AQShni tanlamoqda. Masalan, Britaniyaning chip ishlab chiqaruvchisi Arm 2023-yilda London birjasida ro‘yxatga kirishdan voz kechib, IPO’sini Nasdaq’da o‘tkazdi. ECB shuningdek, so‘nggi yillarda asosiy listingini Yevropadan AQShga ko‘chirgan yoki Yevropa birjalaridan foydalanmaslikka qaror qilgan kompaniyalar qatorida CRH, Linde va Flutter Entertainment’ni ham keltirgan.

Sakkizta chegara o‘rniga bitta bozor

Bugungi kunda Yevropada kapital jalb qilmoqchi bo‘lgan kompaniya amalda alohida milliy bozorlar orasidan tanlov qiladi. Hatto YI ichida ham fond bozori turli birja guruhlari, milliy regulyatorlar va bozor infratuzilmalari o‘rtasida bo‘lingan. Parij va Milan allaqachon Euronext tarkibiga kiradi va umumiy texnologik platformada ishlaydi, biroq mintaqaning eng yirik bozori — Germaniya — hanuz ushbu tizimdan tashqarida.

Emitentlar uchun asosiy afzallik yagona infratuzilma orqali investorlarning kengroq bazasidan foydalanish bo‘ladi. Yirik nemis kompaniyasi Fransiya, Italiya va Niderlandiyadagi kapitaldan kengroq foydalanishi mumkin, Euronext’da ro‘yxatga olingan kompaniyalar esa ko‘proq nemis institutsional investorlariga chiqish imkoniga ega bo‘ladi. Bozor chuqurligining yetishmasligi yirik listinglar uchun raqobatda Yevropaning asosiy kamchiliklaridan biridir.

Likvidlik ham muhim omil. Xaridorlar va sotuvchilar bitta platformada qanchalik ko‘p jamlansa, narxlarning keskin o‘zgarishiga sabab bo‘lmasdan yirik bitimlarni amalga oshirish shunchalik oson bo‘ladi. Bu, ayniqsa, IPO va undan keyingi savdo davrida yirik kompaniyalar uchun muhim bo‘lib, bu borada Nasdaq va NYSE hanuz aniq ustunlikka ega.

Birlashgan tuzilma listinglarning o‘zi uchun ham samaraliroq raqobat qilishi mumkin. Bir nechta Yevropa birjalari orasidan tanlash o‘rniga kompaniya YIning eng yirik iqtisodiyotlarini qamrab oluvchi bozorga chiqish imkoniga ega bo‘ladi. Bu Yevropa modelini AQSh tizimiga yaqinlashtiradi.

20 yil davomida shakllangan kelishuv

Yevropaning eng yirik birjalarini birlashtirish g‘oyasi yangi emas. Bunday urinishlar yigirma yil davomida amalga oshirilgan. 2006-yilda Deutsche Börse Euronext’ni sotib olishga harakat qildi, biroq oxir-oqibat kelishuvdan voz kechdi. Keyinchalik Euronext NYSE bilan birlashdi, 2012-yilda esa Yevropa Komissiyasi Deutsche Börse va NYSE Euronext o‘rtasidagi taklif etilgan birlashuvni blokladi. Regulyatorlar birlashgan guruh Yevropaning derivativlar bozorida haddan tashqari nazoratga ega bo‘lishidan xavotirda edi.

Deutsche Börse’ning yana bir yirik urinishi 2017-yilda muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Yevropa Komissiyasi raqobatning pasayishidan xavotirlanib, uning London Stock Exchange Group bilan birlashuvini blokladi. 2023-yilda Euronext va Deutsche Börse rahbarlari Yevropa listinglarini jalb qilishga qaratilgan, qo‘shma korxona tuzish bo‘yicha yanada cheklangan variantni muhokama qildilar, biroq loyiha hech qachon ishga tushirilmadi.

Endi sharoitlar asta-sekin o‘zgarmoqda. Yevropa Komissiyasi yirik birlashuvlarga bo‘lgan yondashuvini qayta ko‘rib chiqmoqda va 2026-yil 30-aprelda yangi qoidalar loyihasini e’lon qildi. Shu bilan birga, YI milliy kapital bozorlarini integratsiyalashga urinmoqda: 2025-yil dekabrida Bryussel blok bo‘ylab moliyaviy bozorlar o‘rtasidagi to‘siqlarni olib tashlashga qaratilgan chora-tadbirlar paketini taklif qildi.

Bu g‘oya siyosiy qo‘llab-quvvatlovga ham ega bo‘ldi. Germaniya kansleri Friedrich Merz yagona Yevropa fond birjasini yaratishga chaqirdi. Biroq Euronext va Deutsche Börse hanuz bir xil asosiy to‘siqqa duch kelmoqda: Yevropaning ikkita eng yirik birja operatori o‘rtasidagi har qanday birlashuv antimonopol tekshiruvdan o‘tishi kerak. Boujnahning o‘zi ham bu to‘siqlar hammaga ma’lum ekanini va har qanday muzokara siyosatchilar talabi bilan emas, aksiyadorlar uchun iqtisodiy jihatdan mantiqli bo‘lishi kerakligini tan oldi.

Bitta birlashuv Nasdaq va NYSE’ga to‘laqonli raqib yaratish uchun yetarli bo‘lmaydi. AQSh birjalari hanuz ancha chuqurroq va global kapitalni ko‘proq jalb qiladi. Ammo Euronext va Deutsche Börse’ning birlashuvi Yevropa bozorining eng katta zaifliklaridan biri — uning parchalanganligini — bartaraf etishi mumkin. Bu safar bunday kelishuvda avvalgi ko‘plab urinishlarda yetishmagan ikki jihat mavjud: birjalar uchun iqtisodiy manfaat va yanada integratsiyalashgan Yevropa kapital bozoriga siyosiy talab.