Poralardan memecoinlargacha: Kripto korrupsiyani qanday o‘zgartirmoqda

Kriptovalyutalar pulni yanada shaffof qilishni va’da qilgan edi. Amalda esa ular poraxo‘rlik uchun millionlab dollarlarni an’anaviy bank kanallaridan tashqarida harakatlantirish imkonini beruvchi yangi vositalarni taqdim etdi. Ammo bu tizimning zaif tomoni bor: raqamli pullar o‘chirish deyarli imkonsiz bo‘lgan iz qoldiradi.

Blockchain davlat xaridlarini kuzatganda

2026 yilda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) 50 dan ortiq mamlakatda poraxo‘rlikka qarshi kurash bo‘yicha yirik hisobot e’lon qildi. Mualliflar ko‘plab mamlakatlarda muammo korrupsiyaga qarshi qonunlarning yo‘qligida emas, balki ularning amalda qanday ishlashida ekanini xulosa qildi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Davlat xaridlari eng zaif yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Hukumatlar dori-darmon sotib olish, yo‘llar, maktablar va infratuzilma qurish uchun xaridlardan foydalanadi hamda katta summadagi shartnomalarni tuzadi. Faqat OECD mamlakatlarining o‘zida davlat xaridlari YaIMning qariyb 13 foizini tashkil etadi. Tashkilot keltirgan hisob-kitoblarga ko‘ra, korrupsiya va samarasiz boshqaruv butun dunyoda davlat investitsiyalarining 8 foizdan 25 foizigacha yo‘qotilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

OECD raqamli texnologiyalar shubhali bitimlarni aniqlashga yordam berishi mumkin deb hisoblaydi. Masalan, tizimlar bitta kompaniya g‘ayrioddiy darajada ko‘p tenderlarda g‘olib bo‘layotganini, takroran juda kam ishtirokchi qatnashayotganini yoki muayyan mansabdor shaxs muntazam ravishda bir xil yetkazib beruvchilarga shartnoma berayotganini aniqlashi mumkin. Biroq bunday vositalardan hali ham cheklangan miqyosda foydalanilmoqda. O‘rganilgan 40 mamlakatning atigi yarmi davlat xaridlaridagi xatarlarni aniqlash uchun ma’lumotlar tahlili, AI, blockchain yoki boshqa raqamli texnologiyalardan foydalanadi. Ma’lumotlar tahlilidan 16 mamlakat, AI’dan esa atigi uchtasi foydalanadi.

Blockchain bundan ham kam uchraydi. Tadqiqotda keltirilgan yagona aniq misol — Peru. 2019 yildan beri davlat agentligi Perú Compras elektron kataloglardagi buyurtmalar va yetkazib beruvchilarning takliflarini blockchain’da qayd etib kelmoqda. Ushbu yozuvlarni aniqlanmasdan o‘zgartirish qiyinroq, hujjatlarning haqiqiyligini esa QR-kod yordamida tekshirish mumkin.

Poralar raqamli shaklga o‘tdi

Hukumatlarga tranzaksiyalarni qayd etish va hujjatlarni tekshirishda yordam beradigan ayni texnologiya korrupsiyaga aloqador shaxslarga pul o‘tkazishning yangi usulini ham berdi. Endi pora uchun naqd pul, bank hisobvarag‘i yoki offshor kompaniya shart emas. Kriptovalyutani bir necha daqiqada to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamyonga yuborish mumkin.

Eng mashhur misollardan biri FTX asoschisi Sam Bankman-Fried bilan bog‘liq. AQSh Adliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, u va uning hamkorlari Xitoy mansabdor shaxslariga mo‘ljallangan qariyb $40 millionlik kriptovalyuta to‘lovini ma’qullagan. Maqsad qiymati taxminan $1 milliard bo‘lgan Alameda Research kriptohisoblarini blokdan chiqarishni ta’minlash edi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Yana ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri holatlar ham bo‘lgan. 2022 yilda AQSh prokurorlari Xitoy razvedkasining ikki xodimini AQSh hukumati xodimiga pora berishga uringanlikda aybladi. Ular maxfiy hujjat evaziga unga taxminan $41,000 miqdorida Bitcoin to‘lagan. Aslida oluvchi FBI bilan hamkorlik qilgan, shu sababli to‘lov ish bo‘yicha dalillarning bir qismiga aylandi.

Mansabdor shaxslar o‘z boyligining kelib chiqishini tushuntirish uchun kriptovalyutadan foydalanganda yana bir muammo yuzaga keladi. Masalan, kimdir Bitcoin’ni ko‘p yillar avval, uning qiymati hozirgidan o‘nlab yoki yuzlab marta past bo‘lgan paytda sotib olganini da’vo qilishi mumkin. Bunday da’voni tekshirish bank hisobvarag‘i yoki ko‘chmas mulkni tekshirishdan qiyinroq: tergovchilarga xarid sanasi, hamyon manzili va tranzaksiyalar tarixi kerak bo‘ladi.

Token siyosatchiga kirish imkonini ochganda

Ammo kriptovalyutani boshqa birovning hamyoniga yuborish undan manfaat ko‘rishning yagona usuli emas. Agar siyosatchi yoki u bilan bog‘liq tuzilmalar o‘z tokenini chiqarsa, manfaatdor shaxslar ushbu aktivni bozorda sotib olishi mumkin. Bunday xaridning o‘zi pora hisoblanmaydi, biroq u manfaatlar to‘qnashuvini yuzaga keltirishi mumkin, ayniqsa token egalari siyosatchi bilan uchrashish imkoniga ega bo‘lsa.

Eng mashhur misol — Donald Trumpning 2025 yil yanvaridagi inauguratsiyasidan biroz oldin chiqarilgan TRUMP memecoinidir. Bir necha oy o‘tgach, loyiha jamoasi tokenning eng yirik 220 nafar egasini Virjiniyadagi golf klubida prezident bilan kechki ovqatga taklif qildi. Eng yirik investorlar qo‘shimcha imtiyozlarga, jumladan alohida qabul marosimida qatnashish imkoniga ega bo‘ldi.

Bu holat demokratlar va etika bo‘yicha ekspertlar orasida xavotir uyg‘otdi. Ular token xaridorlari, jumladan xorijiy investorlar, prezident bilan bog‘liq aktivga katta mablag‘ kiritishi va bir vaqtning o‘zida u bilan shaxsan uchrashish imkoniga ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidladi. Shu bilan birga, kriptovalyuta hamyonlari egalarining shaxsi an’anaviy siyosiy xayriyalar haqidagi ma’lumotlar kabi oshkor etilmaydi.

2026 yilda manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi bahs kriptovalyutalarni tartibga solish bo‘yicha kengroq tortishuvning bir qismiga aylandi. CLARITY Act bo‘yicha muhokamalar chog‘ida senatorlar saylangan federal mansabdor shaxslar va ularning turmush o‘rtoqlariga raqamli aktivlar chiqarishni taqiqlashni, shuningdek katta hajmdagi kriptoaktivlarni sotish yoki blind trust’ga joylashtirishni taklif qildi. Donald Trump ushbu cheklovlarning ayrimlariga rozi bo‘ldi, biroq uning kriptoaktivlari yuzasidan kelishmovchiliklar saqlanib qoldi.

Yashirib bo‘lmaydigan iz

Kriptosxemalarning naqd pulda bo‘lmagan bir xususiyati bor: ochiq blockchain’lardagi tranzaksiyalarning aksariyatini yillar o‘tib ham ko‘rish mumkin. Tarmoq jo‘natuvchi va qabul qiluvchi manzillarini, o‘tkazma summasi va vaqtini qayd etadi. Hamyon egasining ismi ko‘rsatilmaydi, biroq tergovchilar kripto birjalari, bank tranzaksiyalari, musodara qilingan qurilmalar va boshqa ma’lumotlar orqali manzilni muayyan shaxs bilan bog‘lashi mumkin.

Bu usullar amalda allaqachon qo‘llanmoqda. 2026 yilda Italiyaning Guardia di Finanza xizmati €1 milliondan ortiq deklaratsiya qilinmagan kriptovalyuta daromadlarini o‘z ichiga olgan sxemani fosh etdi. Tergovchilar gumondorning apparat hamyonidan boshladi, tranzaksiyalar zanjirini tikladi va ayrim o‘tkazmalarni markazlashgan birjalar bilan bog‘ladi. Bu dalillar tergovchilarga anonim manzildan muayyan egaga borishga yordam berishi mumkin.

Jinoyatchilar mablag‘larni turli blockchain’lar o‘rtasida o‘tkazish, tranzaksiyalarni kichikroq summalarga bo‘lish va kripto pullarni legallashtirish xizmatlaridan foydalanish orqali pul izlarini doimiy ravishda murakkablashtirmoqda. Chainalysis ma’lumotlariga ko‘ra, ma’lum bo‘lgan noqonuniy kripto manzillari 2025 yilda kamida $154 milliard qabul qilgan, bu avvalgi yilga nisbatan 162 foizga ko‘p. Biroq tranzaksiyalarning hatto uzun zanjiri ham blockchain’da saqlanib qoladi va yillar o‘tib qayta tiklanishi mumkin.

Biroq blockchain faqat pul harakatini ko‘rsatadi. U $1 millionlik o‘tkazma investitsiya, xizmat uchun to‘lov yoki mansabdor shaxsga berilgan pora bo‘lganini aniqlay olmaydi. Tergovchilar hamon hamyon egalarini aniqlashi va pul muayyan qaror yoki xizmat evaziga o‘tkazilganini isbotlashi kerak. Kriptovalyutaning o‘zi korrupsiyani to‘xtata olmaydi — u faqat pul o‘tkazish usulini o‘zgartiradi. Ammo naqd puldan farqli o‘laroq, ochiq blockchain’lar tergovchilar hatto yillar o‘tib ham murojaat qilishi mumkin bo‘lgan raqamli izni saqlab qoladi.