Telegrafdan AI’gacha: treyderlar vositalari 400 yilda qanday o‘zgardi

​To‘rt asr avval treyderlar bozorlar haqida savdogarlar bilan suhbatlar, xatlar va bosma narxlar ro‘yxati orqali bilib olishardi. Bugun ularning ish joyida bir nechta terminal, algoritm va AI bo‘lishi mumkin. Ma’lumotni olish uchun zarur vaqt kunlardan mikrosoniyalargacha qisqardi, ammo treydingning asosiy tamoyili chindan ham o‘zgardimi?

Ilk fond bozorlari kompyuterlar, hatto telegraf paydo bo‘lishidan ancha oldin vujudga kelgan. Amsterdam fond birjasi o‘z tarixini 1602-yildan, Gollandiya Ost-Hind kompaniyasi aksiyalari savdosi boshlangan davrdan boshlaydi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

O‘sha paytda ma’lumot eng tanqis resurs edi. Treyder kema kelgani, urush, hosil yoki savdo yo‘nalishlaridagi o‘zgarish haqida hammadan oldin bilib, bu ma’lumot keng tarqalishidan avval unga asoslanib harakat qilishi kerak edi.

To‘rt asr o‘tib ham vazifa o‘sha-o‘sha. Faqat hodisadan bitimgacha bo‘lgan yo‘lni qisqartiradigan vositalar o‘zgardi.

Qahvaxonalardan treyding terminallarigacha

XVII va XVIII asrlarda shaxsiy aloqalar tarmoqlari qisman bugungi treyding terminallari vazifasini bajargan. Bitimlar faqat birjalarda tuzilmagan: bozor ishtirokchilari qahvaxonalarda uchrashib, yangilik almashgan, narxlarni muhokama qilgan va kontragentlarni topgan.

Bunday bozorning dastlabki batafsil tavsiflaridan biri Joseph de la Vega tomonidan 1688-yilda nashr etilgan Confusión de Confusiones asarida keltirilgan. Kitobda aksiyalar, opsionlar, spekulyatsiya va bozordagi keskin harakatlar davridagi investorlar xulq-atvori yoritilgan — bu mavzular bugungi treyderlarga ham tanish.

Bozor kotirovkalarining uzluksiz oqimi yo‘q edi. Narxlar treyderlar qaydlari, xatlar va keyinchalik gazetalar orqali tarqalgan, shu sababli bozordagi harakat bilan ma’lumotning boshqa shaharga yetib borishi orasida soatlar, hatto kunlar o‘tishi mumkin edi.

XIX asrda telegraf bu muammoni hal qila boshladi. Reuters tarixi bunga ayniqsa yorqin misol: Paul Julius Reuter telegraf liniyasida uzilish bo‘lgan Aachen va Brussels o‘rtasida moliyaviy ma’lumotlarni uzatish uchun pochta kaptarlaridan foydalangan. Kaptarlar bu masofani an’anaviy transportdan tezroq bosib o‘tgan, bu Reuters’ga bozor kotirovkalarini raqobatchilardan oldin yetkazish imkonini bergan.

Shaharlar telegraf orqali ulangach, kaptarlarga ehtiyoj qolmadi, biroq tezlik poygasi yanada kuchaydi. 1867-yilda Edward Calahan kotirovkalarni simlar orqali uzatib, qog‘oz lentaga chop etadigan birja tikerini yaratdi. Keyinchalik Thomas Edison tizimni takomillashtirib, bir xil ma’lumotni bir vaqtning o‘zida bir nechta obunachiga yetkazish imkonini berdi.

Bozor ilk bor birja binosining o‘zidan tashqariga chiqa boshladi: brokerlar endi eng so‘nggi narxni bilish uchun xabarchini kutishlariga hojat qolmadi. XX asr boshlariga kelib, tiker lentasiga telefon ham qo‘shildi, bu esa savdo zalidan buyurtmalar va ma’lumotlarning tezroq uzatilishiga imkon berdi.

Bozorlar ekranlarga ko‘chadi

XX asr davomida qog‘oz asta-sekin elektron tizimlarga o‘rnini bo‘shatdi. 1971-yilda Nasdaq an’anaviy savdo zalisiz bozor sifatida paydo bo‘ldi, unda market-meyker kotirovkalari kompyuterlar orqali tarqatilardi.

1970-yillarda Reuters elektron bozor ma’lumotlari xizmatlarini rivojlantira boshladi, Merrill Lynch esa 1982-yilda ilk Bloomberg terminallarini oldi. Gazetalar, tiker lentalari va alohida telefon qo‘ng‘iroqlariga tayanish o‘rniga, treyderlar asta-sekin kotirovkalar, yangiliklar, grafiklar va hisob-kitoblarni birlashtirgan yagona ish stansiyasiga ega bo‘ldilar.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Keyingi o‘zgarish nafaqat ma’lumotga kirishni, balki treyding jarayonining o‘zini ham o‘zgartirdi. 1992-yilda CME Globex’ni ishga tushirdi, onlayn brokerlar esa chakana investorlarga broker bilan bog‘lanmasdan shaxsiy kompyuterlardan bozorlarni kuzatish va buyurtmalar yuborish imkonini berdi.

Shu bilan birga, elektron buyurtmalar kitobi va buyurtmalarni avtomatik yo‘naltirish tizimlari rivojlandi. Kompyuterlar endi shunchaki ekran emas edi: ular savdo maydonchasini tanlashi, yirik buyurtmalarni kichikroq qismlarga bo‘lishi va ularni oldindan belgilangan qoidalarga muvofiq bajarishi mumkin edi.

Kompyuterlar mustaqil savdo qila boshlaydi

Keyingi bosqich algoritmik treyding bo‘ldi. Dasturlar narxlar, hajmlar va spredlardagi o‘zgarishlarga insonlardan tezroq javob qaytarishni o‘rgandi, undan keyin esa raqobat ustunligi daqiqalar yoki soniyalar emas, balki millisoniyalar va mikrosoniyalar bilan o‘lchanadigan HFT kompaniyalari paydo bo‘ldi.

Birjalar bu poygaga moslashdi. Professional bozor ishtirokchilari buyurtmalarni uzatishdagi kechikishni kamaytirish uchun serverlarni birja infratuzilmasi joylashgan ma’lumotlar markazlariga o‘rnata boshladilar.

XIX asrdagi holatdan farq ulkan ko‘rinadi, ammo tamoyil bir xil. O‘sha paytda ustunlik pochta kaptari yoki tezroq telegraf ulanishi orqali qo‘lga kiritilishi mumkin edi. Bugun esa u birjaning buyurtmalarni ijro etish tizimiga yaqinroq joylashgan server orqali ta’minlanishi mumkin.

2020-yillarga kelib, mavjud ma’lumotlar doirasi ham kengaydi. Narx va hajmdan tashqari, treyderlar ijtimoiy tarmoqlar, muqobil ma’lumot manbalari hamda kriptoda onchain tahliliga kirish imkoniga ega bo‘ldilar. Ommaviy blokcheynlar manzillar o‘rtasidagi o‘tkazmalarni, yirik egalarning faolligini va birjalarga oqimlarni deyarli real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi.

Nansen va Dune kabi platformalar bu ma’lumotlarni treyding vositalarining alohida toifasiga aylantirdi. Foydalanuvchilar yirik hamyonlarni kuzatishi, o‘z dashboardlarini yaratishi va faollik onchain’da paydo bo‘lganidan ko‘p o‘tmay tranzaksiya bildirishnomalarini olishi mumkin.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Ushbu evolyutsiyaning so‘nggi qatlami — AI. Bu vositalar allaqachon yangiliklar oqimini qayta ishlash, katta ma’lumotlar to‘plamidagi andozalarni aniqlash va tabiiy tildagi so‘rovlar orqali bozor tahlilini taqdim etishga yordam bermoqda.

Mikrosoniyalar bilan o‘lchanadigan axborot ustunligi

Har bir yangi texnologiya dastlab bozor ishtirokchilarining cheklangan guruhiga ustunlik berdi. Telegraf, birja tikeri, Bloomberg terminallari, elektron birjalar va algoritmlar asta-sekin raqobatdagi ustunlikdan bozorning standart infratuzilmasiga aylandi.

Xuddi shu jarayon hozir onchain tahlili va AI bilan ham yuz bermoqda. Yaqin vaqtgacha asosan professionallar foydalanishi mumkin bo‘lgan vositalar asta-sekin odatiy treyding ilovalarining bir qismiga aylanmoqda.

Natijada, bozorning asosiy tanqisligi 400 yil davomida deyarli o‘zgarmadi. Treyderlar hamon boshqalardan oldin ma’lumot olishi, uni to‘g‘ri talqin qilishi va ustunlik yo‘qolishidan avval bitimni amalga oshirishi kerak.

Faqat jarayon tezligi o‘zgardi. Ilgari xat yoki kemaning yetib kelishi uchun zarur vaqt bilan o‘lchangan narsa, bugungi bozorning ayrim qismlarida mikrosoniyalar miqyosida ishlaydi.