Quantus bosh direktori: Kripto sanoati Q-Dayga tayyorgarlik ko‘rish uchun vaqt yetishmasligi xavfi ostida

Kvant kompyuterlari hali blokcheynlarni keng miqyosda buzishga qodir emas, biroq kripto sanoatida tayyorgarlik ko‘rish uchun ko‘pchilik o‘ylaganidan ko‘ra kamroq vaqt bo‘lishi mumkin. Quantus bosh direktori Kristofer Smit nima uchun raqamli imzolar birinchi nishon bo‘lishi, nima uchun Bitcoin post-kvant xavfsizligiga o‘tishda boshqa blokcheynlarga qaraganda qiyinroq muammolarga duch kelishi va sun’iy intellekt (AI) bu tahdidni qanday tezlashtirishi mumkinligini tushuntirib beradi. Traders Union nashriga bergan intervyusida u, shuningdek, nima uchun kimdir allaqachon yetarli darajada kuchli kvant kompyuteriga ega bo‘lishi mumkin deb hisoblashini va agar kripto sanoati o‘z vaqtida o‘tishni yakunlay olmasa, nima sodir bo‘lishi mumkinligini aytib o‘tdi.

Q-Day kutilganidan yaqinroq bo‘lishi mumkin

– IBM hali 2016-yilda kvant hisoblashlarini kengroq auditoriya uchun ochiq qilgan edi. Nima uchun kvant xavfsizligi hozirda bunday dolzarb mavzuga aylandi? Kvant hisoblashlaridagi yutuqlardan kim ko‘proq xavf ostida? 

– Kvant texnologiyasi o‘nlab yillar davomida mavjud. Atom soatlari va lazerlar 1970-yillardan oldin paydo bo‘lgan. Kvant hisoblashlarining nazariy asoslari 1980-yillarda qo‘yilgan va Shor algoritmi (hamma xavotirda bo‘lgan algoritm) 1994-yilda kashf etilgan. 

Oradan 30 yil o‘tib, hamma to‘satdan bu haqda gapira boshladi, chunki kvant hisoblashlarini Shor algoritmini real tarzda ishga tushirish darajasiga qadar rivojlantirish uchun shuncha vaqt kerak bo‘ldi. Odamlar Shor algoritmidan xavotirda, chunki u ilgari qiyin deb hisoblangan ma’lum matematik muammolarni samarali hal qila oladi. Ushbu muammolar zamonaviy kriptografiyaning asosini tashkil etadi, u esa harbiy sirlar va onlayn moliyaviy tranzaksiyalardan tortib ko‘plab blokcheynlargacha bo‘lgan ma’lumotlar turlarini himoya qiladi.

Kvant kompyuterlari Shor algoritmini ishga tushira oladigan darajaga yetgach, barcha ushbu tizimlar o‘z kriptografiyasini yangilashga majbur bo‘ladi. Ko‘pgina texnologiya kompaniyalari allaqachon post-kvant kriptografiyasiga o‘tishni boshlagan. Afsuski, blokcheynlar yangilanishi eng qiyin bo‘lgan tizimlardir. Kripto sanoatida post-kvant yechimlariga o‘tishi kerak bo‘lgan 2 TRILLION dollardan ortiq mablag‘ xavf ostida va hozirda bunday yechimlar unchalik ko‘p emas.

– Bugungi blokcheynlarda qo‘llaniladigan kriptografiyani buzishga qodir kvant kompyuteriga qanchalik yaqinmiz? Qaysi nuqtada tahdid nazariy emas, balki amaliy bo‘lib qoldi deb ayta olamiz? 

– Bu savolga bir necha sabablarga ko‘ra javob berish qiyin. Birinchisi, texnologik rivojlanish chiziqli emas. U sakrashlar va to‘xtashlar bilan sodir bo‘ladi. Uni oldindan aytib bo‘lmaydi.

Ikkinchisi, AI hamma narsani, ayniqsa kvant sohasini tezlashtirmoqda. Buni ko‘rishning eng yaxshi usuli — https://ecdsa.fail saytini o‘rganishdir. Bir necha oy oldin Google Shor algoritmining ancha samarali versiyasini ishlab chiqdi, biroq AQSh hukumati Xitoy kabi raqiblar undan foydalanishidan xavotirlanib, ularga ma’lumotni oshkor qilmaslik haqida buyruq berdi. Google oxir-oqibat maqolani chop etdi, lekin algoritm tafsilotlarini oshkor qilmadi.

Bir necha hafta o‘tgach, EigenLabs deb nomlangan kripto jamoasi "Keling, quti ichida nima borligini ko‘ramiz" dedi va har kim ochiq ma’lum bo‘lgan eng yaxshi algoritmni yaxshilash uchun AIdan foydalanishi mumkin bo‘lgan ochiq platforma yaratdi. Ochiq kodli hamjamiyatga Google natijalariga yetib olish uchun bor-yo‘g‘i uch kun kerak bo‘ldi va keyingi oy davomida ular algoritm unumdorligini deyarli ikki baravar oshirdilar. Ko‘p o‘tmay, Prezident Donald Tramp AQSh davlat idoralari uchun post-kvant kriptografiyasiga o‘tish muddatini keskin qisqartiruvchi ijroiya buyrug‘ini chiqardi. Bu AQSh hukumati AIning kvant hisoblashlariga ta’sirini juda past baholaganini ko‘rsatadi.

Q-Dayni bashorat qilish qiyinligining uchinchi sababi — milliy xavfsizlik. Biz kvant apparat laboratoriyalari ham ma’lumotni oshkor qilmaslik buyruqlariga bo‘ysunishini va o‘z taraqqiyotini tezlashtirish uchun AIdan foydalanayotganini taxmin qilishimiz kerak. Blokcheynlarning migratsiyasi yillar talab qilishini hisobga olsak, biz ushbu tahdidga darhol jiddiy qarashimiz kerak.

– Blockstream bosh direktori Adam Bek kvant kompyuterlari yana 20-40 yil davomida Bitcoin uchun amaliy xavf tug‘dirishi dargumon deb ta’kidlagan bo‘lsa, boshqa ekspertlar o‘tish jarayoni hoziroq boshlanishi kerak deb hisoblaydi. Nima uchun fikrlar bunchalik farq qiladi va siz qaysi nuqtai nazarni ishonchliroq deb bilasiz?

– Xo‘sh, hamma doim o‘z manfaatidan kelib chiqib gapiradi va Bitcoin o‘zining (ehtimoliy) vafot etgan asoschisi va "markazlashmagan" qaror qabul qilish tizimi tufayli barcha blokcheynlar orasida eng qiyin migratsiya yo‘liga ega. Kvant skeptiklari so‘nggi 20 yil davomida haq bo‘lib kelishgan, shuning uchun bu mantiqiy standart pozitsiyadir. Biroq, bugungi kunda deyarli hech kim Adam Bekning muddatlariga qo‘shilmaydi. Skott Aaronson, Eli ben-Sasson, Vitalik Buterin, "Besh ko‘z" razvedka agentliklari, xalqaro banklar, Google — ularning barchasida muddatlar ancha qisqaroq. Mening shaxsiy pozitsiyam shuki, kimdadir allaqachon kvant kompyuteri bor va ular boshqa birov uni qo‘lga kiritib, o‘zlariga qarshi ishlatishidan xavotirda.

Bitcoin eng qiyin migratsiyaga duch kelmoqda

– Blokcheynning qaysi elementlari kvant hujumlariga birinchi bo‘lib zaif bo‘lib qolishi mumkin: raqamli imzolar, hamyonlar, konsensus mexanizmlari yoki mayning? 

– Raqamli imzolar eng zaif komponent hisoblanadi. Bu tranzaksiyalarni avtorizatsiya qilishni, shuningdek, proof-of-stake tizimlarida bloklarni tasdiqlashni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, u maxfiylik zanjirlari va roll-up'lar tomonidan qo‘llaniladigan ZK-SNARKS'ni ham qamrab oladi, lekin xuddi shu texnologiyaning xeshga asoslangan versiyasi bo‘lgan ZK-STARKS'ni emas. Mayning xeshlarga asoslangan bo‘lib, u kvant hujumlariga ancha kamroq zaifdir. Asosiy qoida shunday: "xeshlar yaxshi, elliptik egri chiziqlar yomon".

– Nima uchun mavjud blokcheynni post-kvant xavfsizligi uchun yangilash noldan yangi kvantga chidamli tarmoq qurishdan ko‘ra qiyinroq?

– Eski blokcheynlarni yangilash qiyin, chunki ularda zanjir ichidagi boshqaruv (on-chain governance) tizimlari mavjud emas. Yangi zanjirlarda odatda yangilanishni amalga oshirish mexanizmlari mavjud bo‘lib, bu o‘tishni sezilarli darajada osonlashtiradi, ammo asosiy muammo — migratsiyada. Signal, iMessage va CloudFlare allaqachon post-kvantga o‘tdi va buni hech kim sezmadi, chunki muhandislar buni shunchaki hal qilishdi va bular markazlashgan tizimlar bo‘lgani uchun foydalanuvchilar hech narsa qilishlari shart emas edi. 

Blokcheynlar holatida foydalanuvchilar o‘z kalitlarini o‘zlari boshqaradilar, shuning uchun ular kvant xavfsizligiga ega bo‘lish uchun harakat qilishlari kerak, ko‘p odamlar esa o‘z kalitlariga oson kirish imkoniga ega emas yoki umuman ega emas, bu esa qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘diradi. Biz shunday deymiz: kvantdan oldingi blokcheynlarda migratsiya muammosi bor. Yangi zanjirlarda esa ommalashish (adoption) muammosi bor.

– BlackRock, Coinbase, Strategy va boshqa bir qancha kompaniyalar Bitcoin xavfsizligini yaxshilashga, jumladan kvant tahdidlariga tayyorgarlik ko‘rishga 15 million dollar ajratishdi. Bu mazmunli sarmoyami va u o‘zgarish qilish uchun yetarlimi? 

– Afsuski, asosiy to‘siq pulda ham, texnik masalada ham emas. "Post-kvant kriptografiyasi" himoya algoritmlari allaqachon mavjud va yaxshi tatbiq etilgan. AI kodni yangilash va audit qilishni osonlashtiradi. Muammo boshqa narsada. Bu eski kalitlardan yangilariga o‘tishdir. Bitcoin uchun bu 1-2 yil vaqt olishi mumkin. Shu bilan birga, Bitcoin soniyasiga atigi 7 ta tranzaksiyaga (TPS) ega, ammo post-kvant kriptografiyasi uchun kalitlar va imzolar ancha kattaroq, shuning uchun Bitcoin'ning TPS ko‘rsatkichi 1 dan ancha pastga tushib ketishi mumkin. Institutlar Bitcoin yashab qolishini xohlashlari aniq, ammo afsuski, kripto sanoati bor imkoniyatini elliptik egri chiziqlarga tikib yuborgan.

Kvantga chidamlilik aslida nima degani

– Ko‘pgina blokcheyn loyihalari o‘zlarini kvantga chidamli deb ta’riflaydi. Tarmoq ushbu da’voni marketing emas, balki ishonchli deb hisoblash uchun qanday texnik mezonlarga javob berishi kerak? 

– Unda hech qayerda elliptik egri chiziqli imzolar bo‘lmasligi kerak, ayniqsa konsensus yoki tranzaksiyalarni avtorizatsiya qilish uchun. Algorand va NEAR kabi foydalanuvchilar uchun post-kvant variantiga ega bo‘lish — bu ajoyib boshlanish, ammo foydalanuvchilaringiz kriptografiya kabi murakkab mavzuda faol bo‘lishini kutish biroz optimistik yondashuvdir. 

– Quantus mahsulotlaridan biri bu kriptovalyuta hamyonidir. U qaysi aniq muammoni mavjud hamyonlardan ko‘ra yaxshiroq hal qiladi va nima uchun oddiy kripto foydalanuvchisi bugun kvant xavfsizligi haqida o‘ylashni boshlashi kerak?

– Ko‘pgina kripto hamyonlar o‘z foydalanuvchilaridan imkon qadar ko‘proq foyda olish bosimi ostida, bu esa memkoinlarda leverajli savdo (qimor) taklif qilish kabi holatlarga olib keladi. Bu nafaqat moliyaviy jihatdan tajribasiz foydalanuvchilarni inqirozga yetaklaydi, balki kriptoning asl missiyasi bo‘lgan "yaxshiroq pul" g‘oyasini ham qadrsizlantiradi. Quantus kriptongizni himoya qilish uchun kiberxavfsizlik bo‘yicha ekspert bo‘lishingiz shart emas deb hisoblaydi va biz qimorga emas, balki pulga yo‘naltirilgan juda tez, xavfsiz va foydalanishga oson kripto hamyonni yaratdik.

– Iyun oyida Prezident Donald Tramp kvant texnologiyalarini rivojlantirish va AQShning kriptografik hujumlardan himoyasini kuchaytirishga qaratilgan ijroiya buyruqlarini imzoladi. Post-kvant kriptografiyasiga o‘tish hukumatlar tomonidan muvofiqlashtirilishi kerakmi yoki texnologiya kompaniyalari va ochiq kodli hamjamiyat tomonidan boshqarilishi kerakmi? 

– Ham xususiy, ham davlat sektori kriptografiyaga bog‘liq. Hukumatlar, kompaniyalar va ochiq kodli hamjamiyat — barchasi o‘z vazifasini bajarishi kerak. Hukumatlar kriptografiyaning urushga aloqadorligi sababli uning rivojlanishiga tabiiy ravishda jalb qilingan, bu esa o‘tmishda razvedka agentliklari tomonidan kriptografiyaning qasddan va yashirincha zaiflashtirilishi kabi turli muammolarga olib kelgan. 

Blokcheyn sanoatining eng katta sovg‘alaridan biri bu tijorat maqsadlarida kriptografiyani xususiy moliyalashtirish va rivojlantirish bo‘ldi, bu ilgari deyarli mavjud bo‘lmagan narsa edi. NIST post-kvant kriptografiyasini ishlab chiqish uchun sakkiz yillik xalqaro turnir o‘tkazdi, bu ushbu algoritmlar dizayniga zararli aralashuv xavfini kamaytirish uchun juda yaxshi jarayondir. Oltita qit’adagi 25 ta davlatdan jami 278 nafar kriptograf ishtirok etdi, bu esa har qanday tomonning natijaga ta’sir ko‘rsatishini juda qiyinlashtirdi.

Xuddi shunday, ushbu algoritmlarni tijoratlashtirish ham boshqa bir vazifadir. Bu hukumatlar qabul qilish uchun eng yaxshi holatda bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan amaliy tatbiq etish qarorlarini talab qiladi. Shuning uchun hukumatlar, texnologiya kompaniyalari va ochiq kodli hamjamiyat — barchasining muhim roli bor. 

Migratsiya kutib tura olmaydi

– Qaysi tizimlar birinchi bo‘lib post-kvant kriptografiyasiga o‘tishi kerak va blokcheynlar, banklar, to‘lov tarmoqlari, apparat hamyonlari va aloqa platformalari uchun o‘tish qanchalik dolzarb?

– Menimcha, bunga bosqichma-bosqich jarayon sifatida qaralmasligi kerak. Har bir soha, agar hali boshlamagan bo‘lsa, hoziroq migratsiyani boshlashi kerak. Masalan, hamyon provayderlari asosiy blokcheynlar ularni qo‘llab-quvvatlamaguncha yangi imzo sxemalarini to‘liq faollashtira olmaydi, bu esa yana bir murakkablik qatlamini qo‘shadi. Shu bilan birga, "hozir yig‘ib ol, keyin shifrdan chiqar" (harvest now, decrypt later) usuli banklar va hukumatlar uchun ko‘proq xavf tug‘diradi, chunki ko‘pgina blokcheynlar dizayni bo‘yicha shaffofdir.

Dolzarblik ortib bormoqda, chunki biz migratsiyani yakunlash uchun zarur bo‘lgan vaqt Q-Daygacha qolgan vaqtdan oshib ketishi mumkin bo‘lgan nuqtaga tez yaqinlashmoqdamiz. Bu sodir bo‘lgach, katta miqdordagi kapital kripto sanoatini butunlay tark etishi mumkin, uning bir qismi esa Quantus kabi post-kvant blokcheynlariga oqib o‘tishi mumkin.