Kula asoschisi: Tokenizatsiya raqamli qobiqlar bozoriga aylanish xavfi ostida

​Tokenizatsiya an’anaviy moliya sohasiga tez sur’atlarda kirib bormoqda, biroq token egasi bo‘lish asosiy aktivga egalik qilishni anglatmaydi. Kula asoschisi Chris Turner bugungi bozor oxir-oqibat qonuniy tan olingan egalik huquqini beruvchi tokenlar va boshqa joyda saqlanayotgan aktivlarni shunchaki ifodalovchi tokenlarga bo‘linadi, deb hisoblaydi. Traders Union bilan suhbatda u tokenizatsiya bozorining qaysi qismi shov-shuvlar pasayganidan keyin ham saqlanib qolishini va texnologiya qayerda chinakam yangi investitsiya imkoniyatlarini yaratishi mumkinligini tushuntiradi.

Xalqaro rivojlanishdan blockchain’gacha

Chris Turner qariyb 25 yil davomida xalqaro rivojlanish sohasida, asosan sog‘liqni saqlashga oid loyihalarda ishlagan. Aynan shu yerda u keyinchalik uni blockchain’ga olib kelgan muammoga duch keldi: ulkan budjetlar har doim ham joylardagi mazmunli natijalarga aylanavermas edi.

“Taxminan 15 yil o‘tib, isrofgarchilik va ta’sir darajasi qanchalik yomon o‘lchanayotganini payqadim. Men milliard dollarlik loyihalarni ko‘rdim, ularda atigi bir necha yuz ming dollar mablag‘ quyi bo‘g‘inlargacha yetib borardi. Mablag‘dan tashqari, jamoatchilik bilan maslahatlashilardi, biroq ularning hayotiga ta’sir qiluvchi loyihalar bo‘yicha haqiqiy qaror qabul qilish vakolati kamdan-kam hollarda berilardi.”

Burilish nuqtasi 2017 yilda bo‘lib o‘tgan blockchain konferensiyasi da yuz berdi. Turner butun yillik inventarini blockchain’ga joylashtirgan yuk tashish kompaniyasi haqida bilib oldi. Tizim konteynerni Shanxaydan San-Fransiskogacha kuzatish va har bir bosqichda tekshirish imkonini berardi.

“Bu menda katta taassurot qoldirdi, chunki kompaniya uchun milliardlab dollarlik yo‘qolgan inventar muammosini hal qildi. Shuningdek, bu menga shuni o‘ylashga undadiki, agar konteynerni shunchalik aniq tekshirish mumkin bo‘lsa, rivojlanish kapitalining qanday harakatlanishini va amalda qanday natija berayotganini ham tekshirish mumkin.”

Keyinchalik bu g‘oya Kula faoliyatining asosiga aylandi. Turner blockchain’dan nafaqat mablag‘lardan qanday foydalanilgani va ular qanday ta’sir ko‘rsatganini tekshirish, balki tokenizatsiya qilingan ishtirok orqali mahalliy manfaatdor tomonlarga haqiqiy boshqaruv huquqlarini berish uchun foydalanishni maqsad qildi.

Har bir token egalik huquqini anglatmaydi

Turner tokenizatsiya moliya tizimining bir qismi bo‘lib qolishiga deyarli shubha qilmaydi. Biroq uning fikricha, bugungi bozor bir xil atama ostida tubdan farq qiluvchi modellarni birlashtirmoqda.

Uning aytishicha, asosiy muammo shundaki, ko‘plab RWA tokenlari shunchaki aktivga ishora qiladi, qonuniy egalik esa an’anaviy reyestrda qayd etilganicha qoladi. Bunday modelda blockchain egalikning o‘zi qanday qayd etilishini o‘zgartirmasdan, yana bir texnologik qatlam qo‘shadi.

“Bu token boshqa joyda saqlanayotgan aktivga ishora qiladi, qonuniy egalik esa hanuz an’anaviy reyestrda qayd etilgan bo‘ladi, degani. Bu kim nimaga qonuniy egalik qilishini o‘zgartirish emas, balki ifodalash qatlamidir. Savdo hajmlari pasayganda yoki nizo sudga yetib borganda, bunday faoliyatning katta qismi innovatsiya emas, balki qayta qadoqlash ekani ayon bo‘ladi.”

Turner boshqa model — title tokenizatsiyasida uzoq muddatli salohiyat ko‘proq, deb hisoblaydi. Bunday holatda token shunchaki aktivni ifodalab qolmaydi, balki tegishli huquqiy tizim uni tan olgan joyda egalik huquqining qonuniy ahamiyatga ega qaydi bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

“Title tokenizatsiyasi boshqacha va aynan shu qism uzoq yashaydi. Bu yerda token shunchaki aktivga ishora qilmaydi. U egalik huquqining o‘zini o‘zida mujassam etadi. Milliy qonunchilik blockchain’dagi reyestrlarni tan oladigan yurisdiksiyalarda bunday token shunchaki egalikni ko‘rsatibgina qolmay, qonuniy egalikni tashkil etishi mumkin. Shuning uchun mening fikrimcha, tokenizatsiya, albatta, saqlanib qoladi, biroq bozor ikkiga ajraladi. Referensial instrumentlar vaqt o‘tishi bilan shov-shuvlar davri sifatida eslanadi, title tokenizatsiyasi esa uzoq muddatda shakllanib qoladi.”

Turner mavjud texnik standartlar ham aynan shu sababli rivojlanishi kerak, deb hisoblaydi. Kula yaqinda ERC-3 643 kabi freymvorklarni kengaytirishga mo‘ljallangan oltita yangi Ethereum token standartini taklif qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bugungi infratuzilmada aktiv va tokenni ishonchli bog‘lash hamda transchegaraviy muvofiqlikni ta’minlash mexanizmlari hali yetishmaydi.

Eng katta imkoniyat aksiyalar va obligatsiyalardan tashqarida

Bugungi kunda tokenizatsiya atrofidagi e’tiborning katta qismi aksiyalar, obligatsiyalar va pul bozorlari atrofida jamlangan. Turner bu sohalar allaqachon keng ko‘lamda tokenizatsiya qilinayotganini tan oladi, biroq eng qiziqarli imkoniyatlarning ayrimlari boshqa joylarda ekaniga ishonadi.

U egalik huquqi qaydlari parchalangan va shaffof bo‘lmagan, shu sababli aktivlarga tashqi investorlar kirishi qiyin bo‘lgan bozorlarni misol qilib keltiradi.

“Asosiy savol aktivni blockchain’ga joylashtirish mumkinmi yoki yo‘qmi, degan masala emas. Muhimi, token qonuniy jihatdan ijro etilishi mumkin bo‘lgan egalik huquqini ifodalayaptimi va haqiqiy reyestr muammosini hal qilyaptimi, shunda. Agar yurisdiksiya blockchain’dagi reyestrni tan olmasa, token egalik qaydining o‘zi emas, balki shunchaki boshqa referensial yoki shartnomaviy da’vo bo‘lib qoladi.”

Bunday holatlarda, deydi Turner, tokenizatsiya aslida yana bir murakkablik qatlamini qo‘shishi mumkin. Uning fikricha, tokenning o‘zi egalik qaydi sifatida qonun tomonidan tan olingandagina texnologiyaning haqiqiy qiymati namoyon bo‘ladi.

Uning fikricha, bunday model an’anaviy moliyaviy infratuzilma qo‘llab-quvvatlashda qiynalayotgan bozorlar va loyihalarga kapital jalb qilish imkonini beradi.

Bu real loyihalarda qanday ishlaydi

Kula ushbu modelni qo‘llayotgan yo‘nalishlardan biri qayta tiklanuvchi energiyadir. Turner kompaniyaning Nepalda olib borayotgan ishlarini misol qilib keltiradi: Kula gidroelektr loyihalari bilan bog‘liq, qonuniy tan olingan mahalliy operatsion kompaniyalarga investitsiya kiritadi.

U odatiy tuzilma deb ta’riflagan modelga ko‘ra, Kula taxminan 40% ulushni sotib oladi, qariyb 20% esa mahalliy jamoaga ajratiladi. Egalik blockchain’da aks ettiriladi, boshqaruv huquqlari, foyda taqsimoti va bosqichlarga asoslangan moliyalashtirish esa yuridik shaxs bilan bog‘langan smart contract lar orqali tokenlarga biriktiriladi.

“Shu sababli token egalari loyihaning raqamli ifodasini shunchaki ushlab turmaydi, balki undagi iqtisodiy ulushga egalik qiladi. Qayta tiklanuvchi energiya bu modelga ayniqsa mos keladi, chunki loyiha samaradorligini uzluksiz tekshirish mumkin.”

Turner investorlar on-chain hisobotlar orqali elektr energiyasi ishlab chiqarilishi, emissiyalar kamayishi va mahalliy bandlikni kuzatishi mumkinligini aytadi. Loyihalar, shuningdek, tasdiqlangan karbon kreditlarini yaratishi mumkin, keyinchalik ularni tokenizatsiya qilish mumkin.

Kula Afrikada ham sezilarli ishtirokga ega. Turnerning aytishicha, joziba aktivlar yoki malakali mahalliy operatorlarning yetishmasligida emas, balki ularni tashqi kapital bilan bog‘lash uchun zarur bo‘lgan egalik infratuzilmasidagi bo‘shliqlardadir.

“Mintaqada energetika, qishloq xo‘jaligi, transport va tovarlar kabi turli sohalarda ko‘plab samarali aktivlar mavjud, malakali operatorlar ham yetarli. Yetishmayotgani — tashqi kapitalning adolatli va tekshiriladigan shartlarda ishtirok etishiga imkon beradigan egalik infratuzilmasi.”

Uning aytishicha, parchalangan reyestrlar va shaffof bo‘lmagan hisobotlar, ayniqsa, loyiha xarajatlarining katta qismini mahalliy hamjamiyatlar ko‘tarib, asosiy aktivning oz qismiga yoki umuman hech bir qismiga egalik qilmagan holatlarda muammoli. Shu bilan birga, Kula rivojlanayotgan bozorlar bilan cheklanmaydi va Shimoliy Amerika hamda Yevropadagi imkoniyatlarni faol o‘rganmoqda.

Tokenizatsiya qilingan aksiya har doim ham aksiyaga egalik qilishni anglatmaydi

Investorlar uchun asosiy farqlardan biri — qonuniy egalik huquqlarini beruvchi token bilan asosiy aktivga shunchaki iqtisodiy ekspozitsiyani ta’minlovchi instrument o‘rtasidagi tafovutdir.

Tokenizatsiya qilingan qimmatli qog‘ozlar qonuniy tan olingan joylarda Turner tokenizatsiya qilingan aksiya an’anaviy qimmatli qog‘oz bilan bir xil huquqlarni ta’minlashi, shu bilan birga tezroq hisob-kitob, yuqoriroq shaffoflik, fraksion egalik va boshqaruvda bevosita ishtirok etish imkonini berishi mumkin, deb hisoblaydi.

“Muhim farq shundaki, tokenizatsiya qilingan har bir aktiv ham bunday ishlamaydi. Ayrim hollarda asosiy aksiyalar vositachida qoladi, token esa investorlarga shunchaki iqtisodiy ekspozitsiyani beradi. Bu mutlaqo maqbul tuzilma, biroq u qonuniy egalik huquqiga ega bo‘lish bilan bir xil emas.”

Shu sababli Turner investorlar tokenizatsiya qilingan aktivni sotib olishdan oldin oddiy savoldan boshlashi kerakligini aytadi: tokenning o‘zi qonuniy egalik huquqini beradimi?

Asosiy aktivning mavjudligini tasdiqlash ham birdek muhim. Tokenizatsiya auditlar, huquqiy hujjatlar yoki investitsiya tuzilmasini sinchiklab o‘rganish zaruratini bekor qilmaydi.

“Investorlar aktiv ortidagi huquqiy tuzilmani ko‘rib chiqishi, tokenning egalik bilan qanday bog‘liqligini tushunishi va loyihaning faoliyati haqida doimiy ma’lumotlarni — moliyaviy natijalar, operatsion ma’lumotlar yoki mustaqil tasdiqni — ko‘rishi kerak. Tokenizatsiya due diligence zaruratini yo‘qotmaydi, biroq egalik va hisobotlarni ancha shaffof qilishi mumkin.”

Huquqiy himoya ham token ortidagi tuzilmaga bog‘liq. Turnerning aytishicha, ko‘plab yurisdiksiyalarda emitent to‘lovga qodir bo‘lmay qolsa yoki asosiy aktiv xatlanganida investorlarning huquqlari cheklanishi mumkin.

U Shveytsariya, Germaniya va BAAni tokenizatsiya qilingan qimmatli qog‘ozlar yoki raqamli egalik reyestrlari qonuniy tan olingan yurisdiksiyalarga misol sifatida keltiradi.

“Shu sababli huquqiy baza texnologiyaning o‘zidan ko‘ra muhimroq. Shveytsariya, Germaniya va BAA kabi tokenizatsiya qilingan qimmatli qog‘ozlar hamda raqamli egalik reyestrlari qonunda tan olingan yurisdiksiyalarda tokenlar qonuniy egalikni ifodalashi mumkin. Bunday tuzilmalarda investorlarning huquqlari asosiy huquqiy baza bilan belgilanadi va emitentning to‘lovga qodir bo‘lib qolishiga kamroq bog‘liq bo‘ladi. Investitsiya qilishdan oldin egalik qanday o‘rnatilishini, token qanday huquqlar berishini va emitent yoki asosiy aktiv huquqiy jarayon mavzusiga aylansa, bu huquqlarga qanday munosabatda bo‘linishini tushunish muhim.”

16 trillion dollarlik bozorni yaratish uchun nimalar kerak

Ayrim prognozlarga ko‘ra, tokenizatsiya qilingan aktivlar bozori 2030-yilga borib 16 trillion dollarga yetishi mumkin. Turner bu ssenariy ehtimoldan xoli emasligini, biroq qaysi aktivlar o‘sishni ta’minlashini tushunmasdan turib, bu katta raqamning o‘zi unchalik mazmun anglatmasligini aytadi.

Uning fikricha, agar bozor asosan tokenizatsiya qilingan qobiq berilgan an’anaviy moliyaviy instrumentlar hisobiga kengaysa, ta’sir cheklangan bo‘ladi. Bunday model taqsimlash va savdoni yaxshilashi mumkin, biroq aktivlarga egalik qilish usulini tubdan o‘zgartirmaydi.

“Haqiqiy kengayish egalikni qayd etish, o‘tkazish yoki tasdiqlash qiyin bo‘lgani sababli ilgari oson investitsiya qilinadigan bo‘lmagan aktivlardan keladi. Bunday hollarda qonuniy tan olingan token ilgari mavjud bo‘lmagan yangi bozorlarni yaratadi.”

Turner huquqiy o‘zgarishlarni asosiy omil deb biladi. Huquqiy tizimlar raqamli egalikni an’anaviy egalikka teng deb tan ola boshlamaguncha, u ko‘plab tokenlar mavjud tuzilmalar atrofidagi raqamli qobiqlar sifatida ishlashda davom etishini kutmoqda.

“Bozor hajmini oxir-oqibat belgilaydigan narsa — huquqiy tizimlar raqamli egalikni an’anaviy egalikka teng deb tan ola boshlaydimi yoki yo‘qmi. Bu sodir bo‘lmaguncha, ko‘plab tokenizatsiya qilingan aktivlar eski ishtirokchilar egaligidagi, alohida moliyaviy mahsulotlarga joylashtirilgan an’anaviy tuzilmalar atrofidagi raqamli qobiqlar bo‘lib qoladi. Sanoat tokenizatsiyani shunchaki qadoqlash jarayoni sifatida ko‘rishdan tiyilishi kerak. Barqaror o‘sish mavjud moliyaviy mahsulotlarni shunchaki blockchain’ga joylashtirishdan emas, balki qonuniy jihatdan ijro etilishi mumkin bo‘lgan egalik tuzilmalarini yaratishdan keladi.”

Turner uchun bu tokenizatsiyaning keyingi bosqichidagi asosiy ajratuvchi chiziqdir: texnologiya allaqachon raqamli aktivlarni chiqarish imkonini beradi, biroq bozorning yakuniy ko‘lami qonun texnologiyaga qanchalik tez moslasha olishiga bog‘liq bo‘ladi.