Boy bo‘lish yomonmi: Nega milliarderlar yovuz sifatida ko‘riladi

Amazon asoschisi Jeff Bezos muvaffaqiyat va ulkan boylik insonni yomon odamga aylantirmasligini ta’kidladi. Biroq milliarderlar haqidagi jamoatchilik qarashlari tobora keskin bo‘linmoqda. Nega boylik ba’zilarida hayrat, boshqalarida esa norozilik uyg‘otadi?

Bezos boylarni tanqid qilishga qarshi chiqdi

Bahsli bayonot Jeff Bezos Fox News telekanaliga bergan intervyusida yangradi. U misol sifatida restoran biznesini keltirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tadbirkor 10 kishini ish bilan ta’minlaydigan kichik ovqatlanish shoxobchasidan boshlashi, uni minglab filiallardan iborat tarmoqqa aylantirishi va oxir-oqibat milliarder bo‘lishi mumkin. U Amerikaning mashhur fastfud restoranlar tarmog‘i Raising Cane's’ni misol qilib ko‘rsatdi.

«Odamlar sevib iste’mol qiladigan nihoyatda mazali tovuq taomlarini tayyorlashning yomon joyi yo‘q. Bu uni yomon odamga aylantirmaydi», — dedi Bezos. Shuningdek, u tadbirkorlikdagi muvaffaqiyat albatta boshqalarning hisobidan keladi, degan fikrni ham tanqid qildi.

Bezosning o‘zi Amazon kompaniyasiga 1994-yilda onlayn kitob do‘koni sifatida asos solgan, bugun esa kompaniya Fortune 500 ro‘yxatida birinchi o‘rinda turadi. Uning shaxsiy boyligi taxminan 380B dollarga baholanadi. Tadbirkorning fikricha, siyosatchilar boy tadbirkorlarni ayblash o‘rniga real iqtisodiy muammolarni hal qilishga e’tibor qaratishi kerak.

Boyligi 3,4B dollarga baholanadigan Starbucks kompaniyasining sobiq bosh direktori Howard Schultz ham shunga o‘xshash qarashda. U 2023-yilda AQSh Senatidagi tinglov chog‘ida federal subsidiya beriladigan uy-joyda ulg‘ayganini va ota-onasi hech qachon uyga ega bo‘lmaganini aytdi. «Ha, menda milliardlab dollar bor. Men bunga o‘zim erishdim. Buni menga hech kim sovg‘a qilmagan», — dedi Schultz.

Boyligi taxminan 3B dollar bo‘lgan JPMorgan Chase bosh direktori Jamie Dimon ham odamlarni faqat moliyaviy yutuqlari uchun qoralashga qarshi chiqdi. U intervyuda jamiyat muvaffaqiyatga erishish uchun qattiq mehnat qilganlarni yovuz sifatida ko‘rsatmasligi kerakligini ta’kidladi.

Nega boylar tobora boyib bormoqda

Bezosning qarashlariga hamma ham qo‘shilmaydi. Pew Research Center tadqiqotiga ko‘ra, amerikaliklarning 18 foizi haddan tashqari boylikni axloqan noto‘g‘ri deb hisoblaydi. 18–29 yoshdagi yoshlar orasida bu ko‘rsatkich 33 foizga yetadi, 65 yoshdan kattalar orasida esa atigi 10 foizni tashkil etadi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Bunday norozilikning sabablaridan birini global boylik taqsimotida ko‘rish mumkin. World Inequality Report 2026 hisobotiga ko‘ra, aholining eng boy 10 foizi jahon boyligining 75 foiziga egalik qiladi. Eng boy 1 foizning o‘zi 37 foizni nazorat qiladi, insoniyatning eng kambag‘al yarmi esa atigi 2 foizga ega.

Bu tafovutning sabablaridan biri katta miqdordagi kapitalni ko‘paytirish ancha osonligidir. Masalan, yillik investitsiya daromadi 10 foiz bo‘lsa, 10 000 dollar investitsiya qilgan kishi 1 000 dollar topadi, 1B dollarga ega shaxs esa 100M dollar daromad oladi. Boy investorlar aktivlarini diversifikatsiya qilishi, o‘z mulki garovi evaziga qarz olishi va ko‘pchilik uchun mavjud bo‘lmagan investitsiya bitimlarida ishtirok etishi mumkin.

Shu sababli birinchi millionni topish keyingi millionlarni topishdan ko‘pincha qiyinroq. Dastlabki summani jamg‘arish uchun yillar davomida ishlash yoki biznes qurish talab qilinishi mumkin, shakllangan boylik esa egasining bevosita ishtirokisiz daromad keltiradi.

Ilon Mask — yovuz timsoli sifatida

Ilon Mask dunyodagi eng bahsli boy shaxslardan biri bo‘lib qolmoqda. 5-oktabr kuni SpaceX aksiyalari qariyb 8 foizga oshganidan so‘ng, uning boyligi yana 1T dollardan oshdi. Biroq boyligi ortgani sari uning harakatlariga nisbatan tanqidlar ham kuchaydi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Asosiy bahslardan biri Musk 2022-yilda 44B dollarga sotib olgan va keyinchalik X deb qayta nomlagan Twitter bilan bog‘liq. Xariddan so‘ng u xodimlarning katta qismini ishdan bo‘shatdi va kontent moderatsiyasi qoidalarini yumshatdi. Platforma noto‘g‘ri ma’lumotlar va nafrat tiliga oid tanqidlar kuchayishiga duch keldi, bir nechta yirik reklama beruvchilar esa hamkorlikni to‘xtatdi. Musk bu o‘zgarishlarni so‘z erkinligini himoya qilish usuli sifatida oqladi.

Yana bir yirik mojaro Ukraina kuchlari aloqa uchun foydalanadigan Starlink sun’iy yo‘ldosh tizimi bilan bog‘liq edi. Financial Times xabariga ko‘ra, 2022-yil kuzida Ukrainaning qarshi hujumi paytida ayrim harbiy bo‘linmalarda Starlink uzilishlari yuz bergan va bu jangovar operatsiyalarni murakkablashtirgan. Keyinchalik frontning ayrim hududlarida Starlink qamrovini cheklashni Muskning shaxsan buyurgani haqida xabarlar paydo bo‘ldi. Biroq aynan o‘sha uzilishlarda uning bevosita ishtiroki hech qachon tasdiqlanmadi.

Tanqidchilar, shuningdek, Muskning AQSh hukumati bilan yaqin aloqalariga ham e’tibor qaratadi. SpaceX mudofaa sohasida milliardlab dollarlik shartnomalarni qo‘lga kiritgan, Musk esa Donald Trump ma’muriyati bilan aloqalarni saqlab kelmoqda. 2026-yil oktabriga kelib, SpaceX AQSh Mudofaa vazirligidan 12,7B dollardan ortiq shartnoma olgan edi.

Boylik uchun kim soliq to‘lashi kerak?

Milliarderlar boyligi haqidagi bahslar tobora ko‘proq soliqqa tortish masalasiga olib kelmoqda. 2026-yil may oyida Jeff Bezos amerikaliklarning eng kam daromad oladigan yarimi uchun federal daromad solig‘ini bekor qilishni taklif qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu guruh federal daromad solig‘i tushumlarining atigi 3 foizini ta’minlaydi, demak hukumat bu mablag‘dan voz kechishi mumkin.

Bezos misol sifatida Nyu-York shahrida yiliga 75 000 dollar ishlab, har oy 1 000 dollardan ortiq soliq to‘laydigan hamshirani keltirdi. Milliarderning fikricha, bu pulni uy-joy, oziq-ovqat va boshqa kundalik xarajatlarga sarflash foydaliroq bo‘lardi. Tax Foundation ma’lumotlariga ko‘ra, AQSh soliq to‘lovchilarining eng boy 1 foizi federal jismoniy shaxslar daromad solig‘i tushumlarining qariyb 40 foizini ta’minlaydi.

Biroq boshqa yondashuv — milliarderlarni yuqoriroq soliqlar to‘lashga majbur qilish. 2024-yilda Braziliya G20 davlatlariga milliarderlar boyligining kamida 2 foiziga teng yillik soliq joriy etishni taklif qildi. Iqtisodchi Gabriel Zucman hisob-kitoblariga ko‘ra, bunday chora dunyo hukumatlari uchun yiliga 200B–250B dollar daromad keltirishi va dunyoning qariyb 3 000 nafar eng boy shaxsiga ta’sir qilishi mumkin. Taklif hali majburiy xalqaro qoidaga aylangani yo‘q. Tarafdorlar bu tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi, deb hisoblaydi, muxoliflar esa aktivlarni baholashdagi qiyinchiliklar va kapitalning soliqlar pastroq mamlakatlarga ko‘chib ketishi mumkinligidan ogohlantiradi.

Boylikning o‘zi insonni yomon odamga aylantirmaydi, muvaffaqiyatli biznes esa millionlab odamlarga foyda keltirishi mumkin. Biroq ulkan boylik har doim ham javobgarlikka tortish oson bo‘lmagan katta kuchni ham beradi. Muskning hikoyasi bitta tadbirkorning qarorlari butun mamlakatlar manfaatlariga qanday ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu sababli milliarderlarni tanqid qilish faqat ularning qancha pul jamg‘argani bilan emas, balki boyligi va ta’siridan qanday foydalanishi bilan ham bog‘liq.