Inson ongi ichida: AI fikrlarimizni o‘qiy oladimi?

​AI allaqachon yozishi, kodlashi, ko‘rishi va gapirishi mumkin. Keyingi chegara ancha shaxsiyroq bo‘lishi mumkin: biz aytishimizdan oldin nimani o‘ylayotganimizni tushunish. Tadqiqotchilar miya faoliyatini so‘zlarga aylantirishni tobora yaxshiroq uddalamoqda, startaplar esa "telepatiya" bir necha yil ichida amaliy qo‘llanilishi mumkinligiga garov tikmoqda. Mashinalar ongimizni o‘qiy oladigan darajaga aslida qanchalik yaqinmiz?

OpenAI’dan "telepatiya"gacha

Iyul oyida Naomi Bashkansky OpenAI ni tark etib, miya faoliyatini jarrohlik amaliyotisiz tilga aylantira oladigan fikrni matnga aylantirish modellarini ishlab chiqayotgan Conduit startapiga qo‘shildi.

"Biz telepatiyani yaratmoqdamiz: invaziv bo‘lmagan neyron ma’lumotlar asosida o‘qitilgan, fikrni matnga aylantirish modellari", — deb yozdi Bashkansky o‘tishini e’lon qilganida. Uning tasavvuriga ko‘ra, fikrni matnga aylantirishning dastlabki vositalari 2027-yil atrofida paydo bo‘ladi, keyingi o‘n yillikda esa yanada qobiliyatli miya–AI interfeyslari rivojlanadi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

"Telepatiya" so‘zi ilmiy fantastikadek eshitiladi. Ammo tadqiqotchilar jarrohlik amaliyotisiz miya faoliyatini tobora mazmunliroq axborotga aylantirishni o‘rganar ekan, bu g‘oya ham tobora haqiqatga yaqinlashmoqda.

AI allaqachon miya faoliyatini so‘zlarga aylantirmoqda

2023-yilda Ostindagi Texas universiteti tadqiqotchilari funksional magnit-rezonans tomografiya (fMRI) va AI dekoderidan foydalanib, odamlarning miya faoliyatidan uzluksiz tilni qayta tikladilar. Tizim odamlar eshitgan nutqning ma’nosini va, yanada hayratlanarlisi, ular tasavvur qilgan tilni ham qayta tiklay oldi.

Natijalar mukammal stenogrammalardan ancha yiroq edi. Dekoder kimningdir xayolidan o‘tayotgan har bir so‘zni ajratib olish o‘rniga, semantik ma’noni qayta tikladi. Bu farq muhim. Tasavvur qilingan yoki ko‘zlangan tilni dekodlash — istalgan fikrlar, xotiralar yoki hissiyotlarga kirish bilan bir xil emas.

Shundan beri texnologiya yanada rivojlandi. Iyun oyida taqdim etilgan Meta kompaniyasining Brain2Qwerty v2 tizimi ishtirokchilar yozayotgan paytda to‘plangan MEG yozuvlarini gaplarga aylantiradi. To‘qqiz nafar ishtirokchi qatnashgan sinovlarda tizim so‘zlar bo‘yicha o‘rtacha 61% aniqlikka erishdi, eng yaxshi ishtirokchida esa bu ko‘rsatkich 78% bo‘ldi.

Miya implantlari yanada ilgarilab ketgan. 2025-yilda tadqiqotchilar amiotrofik lateral skleroz (ALS) bilan yashayotgan erkakning gapirishga bo‘lgan urinishlarini deyarli bir zumda eshitiladigan nutqqa aylantirish uchun implantatsiya qilingan 256 ta mikroelektroddan foydalandilar.

Nega AI muammoni o‘zgartirdi

Olimlar o‘nlab yillardan beri miya faoliyatini o‘lchab kelmoqda. O‘zgarayotgan narsa — uni anglash qobiliyatidir.

Miya signallari nihoyatda shovqinli, fikrlar esa alohida so‘zlarga mos keladigan tartibli ketma-ketliklarni hosil qilmaydi. Zamonaviy deep learning modellari neyron ma’lumotlaridagi an’anaviy dekodlash usullari ilgari ilg‘ay olmagan naqshlarni aniqlay oladi.

Til modellari yana bir ustunlik beradi. Neyron signali to‘liq bo‘lmagan holatlarda ham ular qaysi so‘zlar va gaplar mantiqan mumkinligini aniqlash uchun kontekstdan foydalanishi mumkin. Shu sababli, agar AI ehtimoliy ma’noni qayta tiklashda yetarlicha yaxshi bo‘lsa, kelajakdagi tizim neyron signalining har bir tafsilotini mukammal qayd etishi shart bo‘lmasligi mumkin.

Bu fikrlarni o‘qish emas. Hech bo‘lmaganda hozirchaBugungi texnologiya hanuz ulkan cheklovlarga ega. Meta tizimi MEG skanerini talab qiladi — bu qurilmani iste’molchilar ko‘chada yurib foydalanishi uchun taqib olishi amri mahol. Bundan tashqari, uni o‘qitish uchun har bir ishtirokchidan taxminan 10 soatlik individual miya yozuvlari talab qilingan.

Ostindagi Texas universiteti tajribasi ham vaziyatga real baho beradi. Tadqiqotchilar dekodlash ishtirokchining hamkorligini talab qilishini aniqladilar. Odamlar shunchaki boshqa narsa haqida o‘ylash orqali tizimni ataylab izdan chiqarishi mumkin edi, bir kishi asosida o‘qitilgan dekoder esa boshqa kishiga qo‘llanganda yomon ishladi.

Yetakchi tadqiqotchi Jerry Tang noto‘g‘ri foydalanish ehtimolidan ham ogohlantirdi. "Bu yomon maqsadlarda ishlatilishi mumkinligi haqidagi xavotirlarni juda jiddiy qabul qilamiz va bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun harakat qildik", — dedi u.

Klaviaturalardan miya–AI interfeyslarigacha

Haqiqiyroq va’da — cheklanmagan fikr o‘qish emas. Bu inson niyati bilan kompyuter o‘rtasidagi ayrim bosqichlarni olib tashlashdir.

Bugun inson biror ko‘rsatma haqida o‘ylaydi, fikrini so‘zlarga aylantiradi va bu so‘zlarni AI tizimiga yozadi yoki aytadi. Yetarlicha qobiliyatli neyron interfeys oxir-oqibat ko‘zlangan xabarni bevosita miya faoliyatidan tarjima qilishi mumkin.

Dastlabki qo‘llanilishlar tibbiyot sohasida bo‘ladi. Gapirish yoki harakat qilish qobiliyatini yo‘qotgan odamlar dunyo bilan yanada tabiiyroq muloqot qilish imkoniyatini qayta qo‘lga kiritishi mumkin. Neuralink falajligi bo‘lgan odamlarga neyron signallari orqali kompyuterlarni boshqarish imkonini beradigan implantatsiya qilinadigan miya–kompyuter interfeyslarini allaqachon namoyish etgan.

Conduit kompaniyasining ancha katta tavakkalga asoslangan maqsadi — foydali miya–kompyuter aloqasi oxir-oqibat jarrohlik amaliyotisiz ham ishlashi mumkinligiga ishonishdir. Agar invaziv bo‘lmagan tizimlar kichrayib, aniqroq bo‘lib, individual o‘qitishni kamroq talab qilsa, texnologiya tibbiyotdan tashqariga chiqib, kompyuterlar bilan muloqot qilishning yana bir usuliga aylanishi mumkin.

Aqliy maxfiylik bilan nima bo‘ladi?

Miya–AI aloqasi maxfiylik muammosini ham yuzaga keltiradi. Brauzer tarixi, xabarlar va joylashuv ma’lumotlari odamlar haqida juda ko‘p narsani oshkor qiladi, ammo miya faoliyati manbaning o‘ziga bir qadam yaqinroq turadi.

Neyron tizimlari oxir-oqibat foydalanuvchi hech qachon doimiy saqlashni istamagan niyatlar yoki so‘zlarni aniqlashi mumkin. Bu ma’lumot kimga tegishli bo‘ladi? Kompaniyalar undan AI modellarini o‘qitish uchun foydalanishi mumkinmi? Qanday sharoitlarda boshqa birov unga kira oladi?

Bu savollar allaqachon qonun chiqaruvchilar kun tartibiga chiqmoqda. 2024-yilda Kolorado maxfiylik to‘g‘risidagi qonunini kengaytirib, neyron ma’lumotlarini himoyalangan biologik ma’lumotlar tarkibiga aniq kiritdi va uni markaziy yoki periferik asab tizimidagi faoliyatni o‘lchash orqali hosil bo‘ladigan axborot sifatida belgiladi. Tadqiqotchilar ham bu muammo haqida o‘ylamoqda. Ostindagi Texas universiteti jamoasi miya–kompyuter interfeyslari "aqliy maxfiylikni hurmat qilishi kerak" deb yozdi.

AI haqiqatan ham fikrlarimizni o‘qiy oladimi?

Keng qo‘llaniladigan ilk miya–AI tizimlari ilmiy fantastikadagi telepatiyaga o‘xshashi ehtimoldan yiroq. Ular, ehtimol, insonning xayoliga kelgan barcha narsani oshkor qilishdan ko‘ra, muloqot qilishga qaratilgan ongli urinishlarni tarjima qiladi.

Ammo klaviaturalar, sensorli ekranlar va ovozli yordamchilarning barchasi bir xil muammoni hal qiladi: inson niyatini kompyuter tushuna oladigan narsaga aylantirish. Agar AI oxir-oqibat bu niyatni bevosita miyadan dekodlashni o‘rgansa, hisoblash texnologiyalaridagi navbatdagi inqilob mashinalar nimalar qila olishi haqida emas, balki ularga aytish uchun biz qanchalik kam harakat qilishimiz kerakligi haqida bo‘lishi mumkin.