Nosozlik narxi: eng qimmatga tushgan beshta raqamli uzilish

​Bitta dasturiy xato butun dunyo bo‘ylab minglab kompaniyalar faoliyatini izdan chiqarishi mumkin. So‘nggi yillarda beshta yirik raqamli uzilish biznesga taxminan 7 milliard dollar zarar keltirdi. Nega alohida dasturchilarning xatolari shunchalik keng ko‘lamli oqibatlarga olib keladi va buning haqini oxir-oqibat kim to‘laydi?

Zamonaviy biznes tobora ko‘proq oz sonli bulutli infratuzilma provayderlari, tarmoq xizmatlari va korporativ dasturiy ta’minot yetkazib beruvchilariga tayanmoqda. Ulardan biri ishdan chiqsa, muammo tezda o‘z faoliyati doirasidan tashqariga tarqaladi: chakana savdo korxonalari savdodan, banklar mijozlar bilan aloqadan ayriladi, aviakompaniyalar reyslarni bekor qiladi, kompaniyalar esa kundalik ish tizimlaridan soatlab foydalana olmay qolishi mumkin.

Bunday hodisalarning aniq qiymatini hisoblash qiyin. Ayrim hisob-kitoblar yo‘qotilgan daromadni qamrab olsa, boshqalari xodimlarning bekor turib qolishi, mijozlarga tovon puli, tizimni tiklash xarajatlari yoki sug‘urta da’volariga e’tibor qaratadi.

Shu bois bu raqamlarni moliyaviy hisobotdagi bandlar kabi oddiygina qo‘shib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, ular beshta yirik hodisa ko‘lamini taqqoslash imkonini beradi: taxminiy zarar yuz millionlab dollardan bir necha milliard dollargacha yetadi.

Bulutli infratuzilma — yagona zaif nuqta

2025-yil noyabrida Cloudflare tizimidagi uzilish bir necha soat davomida dunyo bo‘ylab xizmatlar faoliyatini buzdi. Hodisa kontentni yetkazish, saytlarni himoyalash va internet trafigini boshqarishda provayder infratuzilmasiga tayanadigan OpenAI, Shopify, X, Spotify, Canva, Coinbase va boshqa ko‘plab kompaniyalarga ta’sir ko‘rsatdi.

Buning sababi oqibatlariga qaraganda ancha oddiy edi. Ichki ma’lumotlar bazasi konfiguratsiyasi o‘zgartirilgach, tizim hajmi me’yoridan katta konfiguratsiya faylini yaratdi. Fayl Cloudflare infratuzilmasi bo‘ylab tarqalib, xatolarga sabab bo‘la boshladi.

Mijozlar uchun natija oddiy edi: bitta provayderdagi ichki xato ko‘plab kompaniyalar ko‘rsatayotgan xizmatlarni ishlamay qoldirdi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Forrester hisob-kitobiga ko‘ra, uzilish biznesga 250 million dollardan ortiq zarar keltirgan. Zararning katta qismi elektron tijorat hissasiga to‘g‘ri kelgan bo‘lishi mumkin, chunki har bir daqiqa ishlamay qolish buyurtmalar va daromad yo‘qotilishini anglatgan.

Shunga o‘xshash hodisa 2017-yilda Amazon Web Services tizimida yuz bergan. Texnik xizmat ko‘rsatish vaqtida AWS xodimi buyruqqa noto‘g‘ri parametr kiritib, mo‘ljaldagidan ko‘proq serverni tasodifan ishdan chiqargan.

Amazon S3’ning bir hududidagi uzilish qariyb to‘rt soat davom etgan, ammo bu ko‘plab saytlar va korporativ ilovalar faoliyatini buzish uchun kifoya qilgan. Cyence tahlil kompaniyasiga ko‘ra, S&P 500 tarkibidagi kompaniyalar taxminan 150 million dollar, AQSh moliya sektori esa yana 160 million dollar zarar ko‘rgan.

Faqat shu ikki guruhning jami zarari taxminan 310 million dollar deb baholangan. Hisob-kitobga ko‘plab kichik bizneslar kiritilmagan, shu bois haqiqiy zarar bundan yuqori bo‘lishi mumkin.

Texnik nosozlik bank inqiroziga aylanganda

2018-yil aprelida Britaniyaning TSB banki mijozlarini yangi IT platformasiga o‘tkazayotgan edi. Biroq ko‘chirish reja bo‘yicha kechmadi: mijozlar internet-banking va mobil ilovaga kira olmay qoldi, to‘lovlar hamda hisob ma’lumotlarini ko‘rsatishda xatolar yuz berdi, uzilish esa bir necha soatdan ancha uzoq davom etdi.

Infratuzilmani yangilash jarayonidagi muammolar odatiy operatsion ishni vaqt bilan poygaga aylantirdi. Minglab biznes mijozlari uzilish sababli tranzaksiyalarni amalga oshira olmayotganidan shikoyat qildi.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

AQSh dollariga aylantirilganda, TSB xarajatlari va yo‘qotilgan daromadini taxminan 420 million dollarga baholadi. Bu ko‘rsatkich mijozlarga tovon puli, qo‘shimcha xodimlar va tizimni tiklash xarajatlari, bekor qilingan komissiyalar hamda firibgarlik bilan bog‘liq zararni o‘z ichiga olgan.

Keyinchalik regulyatorlar migratsiyani tayyorlash va amalga oshirishdagi kamchiliklar uchun bankka alohida ravishda taxminan 62 million dollar jarima soldi.

Minglab kompaniyalarga xizmat ko‘rsatuvchi provayder

2025-yil oktabrida yuqorida tilga olingan Amazon Web Services tizimida yana bir yirik uzilish yuz berdi. Muammolar US-East-1 hududida boshlanib, ma’lumotlarni saqlash, ilovalarni joylashtirish va boshqa bulutli xizmatlar uchun AWS’ga tayanadigan ko‘plab kompaniyalarga ta’sir ko‘rsatdi.

O‘z tizimlari to‘g‘ri ishlayotgan mijozlar ham, tayanadigan xizmatlar mavjud bo‘lmagani sababli, ulardan amalda foydalana olmadi. Parametrix hisob-kitobiga ko‘ra, hodisa AQSh bizneslariga taxminan 500–650 million dollar zarar keltirgan.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Ro‘yxatimizdagi eng qimmat hodisa bundan bir yil avval yuz bergan. 2024-yil iyulida CrowdStrike Falcon xavfsizlik dasturi uchun yangilanish chiqardi. Natijada Windows tizimida ishlaydigan taxminan 8,5 million kompyuter ishdan chiqdi yoki to‘g‘ri yuklanmay qoldi.

Uzilish butun dunyo bo‘ylab aviakompaniyalar, banklar, shifoxonalar, chakana savdo korxonalari va boshqa tashkilotlarga ta’sir ko‘rsatdi. Delta Air Lines minglab reyslarni bekor qildi va keyinchalik yo‘qotilgan daromad hamda faoliyatni tiklash xarajatlarini qo‘shib hisoblaganda, o‘z zarari taxminan 500 million dollar bo‘lganini ma’lum qildi.

Biroq umumiy moliyaviy zarar bundan ancha katta bo‘ldi. Parametrix ma’lumotiga ko‘ra, Microsoft hisobga olinmaganda, Fortune 500 kompaniyalarining o‘zi taxminan 5,4 milliard dollar zarar ko‘rgan. Sog‘liqni saqlash sektoridagi zarar qariyb 1,9 milliard dollarni, moliyaviy xizmatlardagi zarar esa 1 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Boshqa hodisalardan farqli ravishda, CrowdStrike uzilishi mijozlarning kompyuterlariga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Shu sababli tizimlarni markazlashgan holda tiklash qiyinlashdi: ko‘plab qurilmalarni qo‘lda qayta tiklashga to‘g‘ri keldi. Moliyaviy yukning katta qismi oxir-oqibat zarar ko‘rgan kompaniyalar zimmasida qoldi.

Mutaxassislar sug‘urta Fortune 500 kompaniyalari zararining atigi 10–20 foizini qoplashini taxmin qildi. Provayder xizmat haqlarining bir qismini qaytarishi, sug‘urtalovchi esa ayrim xarajatlarni qoplashi mumkin. Ammo yo‘qotilgan savdo, xodimlarning bekor turib qolishi va faoliyatdagi uzilishlar uchun ko‘pincha mijozlarning o‘zi javobgar bo‘ladi.

Ko‘rib chiqilgan beshta hodisa taxminan 7 milliard dollarlik zarar keltirgan, biroq bu raqam raqamli uzilishlarning to‘liq moliyaviy ta’sirini aks ettirmaydi. Turli tadqiqotlarda turlicha metodologiyalar qo‘llanadi; kichik bizneslar ko‘rgan zarar, obro‘ga putur yetishi va ayrim bilvosita xarajatlar esa ko‘pincha umuman hisobga olinmaydi.

Raqamli uzilishning narxini endi, avvalo, u boshlangan kompaniyaning ko‘lami emas, balki uning infratuzilmasiga tayanadigan bizneslar soni belgilaydi. Banklar, chakana savdo korxonalari, aviakompaniyalar va moliyaviy xizmatlar muhim operatsiyalarni tobora oz sonli provayderlar qo‘lida jamlayotgani sababli, mahalliy texnik nosozlik yuzlab million, hatto milliardlab dollar turadigan moliyaviy hodisaga aylanishi osonlashmoqda.