WeFi bosh direktori banklar depozitlar uchun steyblkoinlar xavfini bo‘rttirib ko‘rsatayotganini aytdi

​An’anaviy banklar stablecoinlar sababli depozitlarini yo‘qotishdan qo‘rqib, kripto kompaniyalariga cheklovlar joriy etishga intilmoqda. Ammo bu tahdid qanchalik real va blokcheyn asosidagi platformalar sohaning eng yirik ishtirokchilari bilan raqobatlasha oladimi? Traders Unionga bergan intervyusida WeFi bosh direktori Maksym Sakharov bank sohasining kelajagi, stablecoinlar tartibga solinishi va sun’iy intellektning investitsiyalardagi o‘rni haqida fikr yuritadi.

Nega stablecoinlar bank depozitlariga tahdidga aylandi

AQSh moliya bozoridagi asosiy bahs mavzularidan biri — stablecoin egalari mukofot olishiga ruxsat berish kerakmi, degan masala. An’anaviy banklar bunday to‘lovlarga qarshi, chunki depozitlar raqamli dollarlarga oqib ketishidan xavotirda. Kripto kompaniyalari esa bunday cheklovlarni raqobatga to‘siq deb biladi.

Sakharovning fikricha, bu masalaning AQSh iqtisodiyotidagi kreditlashga haqiqiy ta’sirini baholash lozim.

“Banklarning depozitlarini yo‘qotishdan xavotirlanishini tushunaman. Ular bu mablag‘lardan kredit berish uchun foydalanadi, ammo menimcha, xavf bo‘rttirib ko‘rsatilmoqda. Oq uy huzuridagi Iqtisodiy maslahatchilar kengashi hisob-kitoblariga ko‘ra, stablecoinlarni saqlaganlik uchun to‘lanadigan daromadni samarali taqiqlash bank kreditlarini atigi $2,1 milliardga, ya’ni jami kreditlarning taxminan 0,02% iga oshiradi.”

AQSh to‘lov stablecoinlari uchun qoidalarni belgilovchi GENIUS Act’ni joriy etar ekan, bu boradagi bahs yanada keskinlashdi. Oktabr oyida Valyuta nazoratchisi idorasi (OCC) uchinchi tomonlar orqali to‘lanadigan mukofotlarga nisbatan yondashuvini yumshatdi. Endi regulyator ehtimoliy qoidabuzarliklarni har bir holat bo‘yicha alohida ko‘rib chiqmoqchi.

Sakharovning aytishicha, bu noaniqlik kichikroq kripto kompaniyalari uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘diradi.

“OCC bizneslarga qaysi kelishuvlarga ruxsat berilganini aniqlash uchun aniq mezon bermadi. Yirik kompaniyalar qoidalarni o‘rganish uchun yuristlarga haq to‘lay oladi. Kichikroq kripto firmalari esa mukofotlarni taklif qilishni shunchaki to‘xtatishi mumkin. Bu banklarga hech narsa qilmasdan ustunlik berishi mumkin.”

2027-yil yanvaridan boshlab stablecoin emitentlariga tokenlarini shunchaki saqlab turganlik uchun foiz to‘lash taqiqlanadi. Biroq boshqa xizmatlar orqali taqdim etiladigan mukofotlar hamon bahs mavzusi bo‘lib qolmoqda.

Sakharovning fikricha, regulyatorlar ruxsat etilgan va taqiqlangan mukofot mexanizmlarini aniq farqlashi kerak. Muhim omillardan biri — mijozlarga to‘lash uchun ishlatiladigan mablag‘ qayerdan kelishidir.

“Ammo mustaqil ilova kimdir xarid qilganida o‘z budjetidan keshbek to‘lasa, kelishuv haqiqiy bo‘lishi sharti bilan, men buni odatiy raqobat deb hisoblayman.”

Deobank neobankdan nimasi bilan farq qiladi?

So‘nggi yillarda moliya sohasida “neobank ” atamasi tobora keng tarqaldi. Bu raqamli banklar mobil ilovalar orqali odatiy moliyaviy xizmatlarni taklif etadi. Biroq ularning aksariyati hamon an’anaviy bank infratuzilmasiga tayanadi.

WeFi Deobank deb nomlangan boshqa modelni taklif etadi. Unda balanslarni qayd etish va to‘lovlarni hisob-kitob qilish uchun blokcheyn infratuzilmasidan foydalaniladi. Sakharov bu yondashuv an’anaviy neobanklardan nimasi bilan farq qilishini tushuntiradi.

“Tranzaksiyalarni bevosita tarmoqda tekshirish mumkin. Mijozlar odatiy bank xizmatlaridan foydalanishda davom etadi, biroq mablag‘lari haqida ko‘proq ma’lumotga ega bo‘ladi hamda ularni saqlash va o‘tkazish usullarini yaxshiroq nazorat qiladi.”

Blokcheyn infratuzilmasi an’anaviy to‘lov tarmoqlari bilan hamkorlik qilishga to‘sqinlik qilmaydi. Aprel oyida WeFi stablecoinlar bo‘yicha hisob-kitoblarni ham kengaytirayotgan Visa bilan hamkorlikni e’lon qildi. Sakharovning fikricha, raqamli valyutalar keng ommalashishi uchun odamlar ulardan kundalik xaridlarida foydalana olishi kerak.

“Kimdir raqamli dollarda maosh olsa, baribir shu pulga oziq-ovqat xarid qilmoqchi yoki mehmonxona haqini to‘lamoqchi bo‘ladi. Savdogar esa oddiy karta to‘lovini qabul qilishni xohlaydi.”

Raqamli dollarlarga talab eng yuqori bo‘lgan hududlar

AQSh va Yevropadan tashqarida stablecoinlardan foydalanish asosan moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga bog‘liq. Ayrim mamlakatlarda xalqaro pul o‘tkazmalari hamon qimmat, chet el valyutasida hisob ochish esa qiyin bo‘lishi mumkin.

Bu talab, ayniqsa, Janubi-Sharqiy Osiyoda yaqqol namoyon bo‘ladi. Chainalysis ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyunida tugagan 12 oy davomida Filippin, Tailand va Vetnamda har biri $10,000 dan kam qiymatdagi 5,4 million peer-to-peer kripto o‘tkazmasi amalga oshirilgan. Bu tranzaksiyalar global jami hajmning 14,4% ini tashkil etgan.

Sakharovning fikricha, bu raqamlar, avvalo, jismoniy shaxslar va bizneslarning amaliy ehtiyojlarini aks ettiradi.

“Talabning katta qismi pul bilan bog‘liq juda amaliy muammolarga duch kelayotgan odamlardan keladi. Chet elda ishlayotgan kishi oilasiga pul yuborishi kerak. Kichik biznes boshqa mamlakatdagi yetkazib beruvchiga haq to‘lashi lozim. Ba’zan dollar hisobini ochish qiyin yoki mavjud xalqaro to‘lov xizmati qimmat bo‘ladi.”

Biroq stablecoinlarni o‘tkazish barcha muammolarni hal qilmaydi. Qabul qiluvchilar ko‘pincha raqamli aktivlarini mahalliy valyutaga almashtirishi kerak bo‘ladi, buning uchun esa ishonchli moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchilardan foydalanish imkoniyati zarur.

Nega tartibga solish hal qiluvchi omilga aylanmoqda

Yevropa Ittifoqida Kriptoaktivlar bozori to‘g‘risidagi reglament (MiCA) kripto bozorini tartibga solishning asosiga aylandi. U kripto xizmatlari ko‘rsatuvchilar uchun umumiy talablarni belgilaydi va tegishli tartib-taomillarga rioya qilingan holda, YI mamlakatlaridan birida ruxsat olgan kompaniyalarga reglament qamrab olgan xizmatlarni butun ittifoq bo‘ylab taklif etish imkonini beradi.

Sakharov umumiy qoidalarning joriy etilishini Yevropa bozori uchun muhim ustunlik deb hisoblaydi.

“Yevropadagi kripto kompaniyalari litsenziyalash bo‘yicha turli milliy yondashuvlar bilan yillar davomida shug‘ullanishiga to‘g‘ri keldi. MiCA ularga yagona asos yaratadi va men buni olg‘a tashlangan qadam deb hisoblayman.”

Shu bilan birga, yangi talablarga rioya qilish qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi. Kichik kompaniyalar uchun litsenziyalash va yuridik yordam jiddiy yuk bo‘lishi mumkin. Ayrim mahsulotlar esa amaldagi me’yoriy toifalarga osonlikcha sig‘maydi.

Yevropadan tashqarida Sakharov, ayniqsa, Birlashgan Arab Amirliklarini ma’qul ko‘radi. Dubayda virtual aktivlar bo‘yicha maxsus regulyator — VARA faoliyat yuritadi, ayrim steyblkoin xizmatlari esa BAA Markaziy banki qoidalariga bo‘ysunadi.

“Agar bittasini tanlashim kerak bo‘lsa, BAAni, ayniqsa, Dubayni tanlardim. Amirlikning shakllangan moliya sektori bor, demak, u yerda bo‘lish uchun kripto sanoatidan tashqari ham amaliy sabablar mavjud.”

Dubai International Financial Centre (DIFC) ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi yarmida u yerda 1 100 dan ortiq tartibga solinadigan moliya kompaniyasi faoliyat yuritgan. Moliyaviy institutlarning bunday jamlanishi kripto loyihalariga an’anaviy moliya kompaniyalari bilan hamkorlik qilish imkonini beradi.

Biroq moliyaviy infratuzilmaning rivojlangani me’yoriy talablarni bajarish osonligini anglatmaydi. Sakharov litsenziyalash xarajatlari yuqoriligi va bir nechta regulyator belgilagan qoidalarga rioya qilish zarurligini ta’kidlaydi.

Sun’iy intellekt steyblkoinlardan foydalanishni qanday o‘zgartiradi

Moliya texnologiyalarining rivojlanishidagi yana bir yo‘nalish — sun’iy intellektni blokcheyn bilan integratsiya qilish. AI agentlari foydalanuvchilar belgilagan xarajat limitlari doirasida raqamli aktivlar bilan ayrim tranzaksiyalarni amalga oshira oladi.

WeFi avvalroq AI va hisob abstraksiyasi steyblkoinlar hamda DeFi’dan oddiy foydalanuvchilar foydalanishini osonlashtirishini bashorat qilgan edi. Sakharovning fikricha, bu bashoratlarning ayrimlari allaqachon ro‘yobga chiqmoqda.

“Oddiy kripto hamyondan birovga raqamli dollar yuborish uchun avval tranzaksiya haqini to‘lash maqsadida boshqa kriptovalyutani sotib olishingiz kerak bo‘lishi mumkin. Yangi hamyonlarning ayrimlari bu ishni siz uchun bajaradi. Summani kiritasiz, to‘lovni tasdiqlaysiz — tamom.”

Sakharovning aytishicha, sun’iy intellektning imkoniyatlari to‘lovlarni qayta ishlash bilangina cheklanmaydi. Kelajakda bunday tizimlar yanada murakkab moliyaviy operatsiyalarda ham muhim rol o‘ynashi mumkin.

“Odamlar pul tikishdan oldin turli DeFi kreditlash xizmatlarining xarajatlari va xatarlarini solishtirishda AI yordam berishini tasavvur qila olaman. Lekin AI agenti pulimni harakatga keltirishidan oldin har qanday investitsiyani baribir o‘zim tasdiqlashni istardim.”

Ko‘chmas mulk tokenizatsiyasini nima ortga tortmoqda

Moliya kompaniyalarining real aktivlarni tokenizatsiya qilishga qiziqishi ortayotganiga qaramay, bu bozorning ayrim segmentlari kutilganidan ancha sekin rivojlanmoqda.

Avval ko‘chmas mulk bilan bog‘liq tranzaksiyalar uchun blokcheyn platformasini yaratishda ishtirok etgan Sakharovning fikricha, asosiy to‘siqlardan biri — investorlarning qonuniy huquqlarini belgilash va himoya qilishning murakkabligidir.

“Kimdir turar joy binosining 10% ulushini ifodalovchi tokenni sotib olsa, aslida nimaga egalik qilayotganini bilishi kerak. Token unga binoga egalik qiluvchi kompaniyadagi ulushni berishi, lekin mulkning o‘ziga bevosita egalik huquqini bermasligi mumkin. Qanday huquqlarga ega ekanini bitim hujjatlari belgilaydi.”

Tokenizatsiya qilingan ko‘chmas mulkning ikkilamchi bozori bilan bog‘liq muammo ham jiddiy. Sakharovning aytishicha, dastlab soha bu masalaning ahamiyatini yetarlicha baholamagan.

“Investor bir yildan keyin mablag‘ini qaytarib olmoqchi bo‘lib, xaridor yo‘qligini ko‘rishi mumkin. Token chiqarish unga talabni yuzaga keltirmaydi, shuning uchun uning puli investitsiyada band bo‘lib qolishi mumkin.”

Sakharov tokenizatsiya kengroq tarqalishini kutmoqda, biroq uni ko‘chmas mulk bozori uchun universal yechim deb bilmaydi. Blokcheyn tranzaksiyalarning ayrim bosqichlarini soddalashtirishi mumkin, ammo qonuniy tan olingan mulk reyestrlarini yoki moliyaviy institutlar ishtirokini almashtira olmaydi.

Yangi platformalar JPMorgan va HSBCga raqobat qila oladimi?

Yirik moliyaviy guruhlar blokcheynni faol sinovdan o‘tkazmoqda. JPMorgan to‘lovlar va hisob-kitoblar uchun Kinexys platformasidan foydalanadi, HSBC esa korporativ mijozlarga kecha-yu kunduz tranzaksiyalarni amalga oshirish imkonini beradigan tokenizatsiya qilingan depozit xizmatini ishlab chiqmoqda.

Biroq blokcheyn texnologiyasining rivojlanishi an’anaviy banklar va yangi moliyaviy platformalar o‘rtasidagi munosabatlar kelajagi haqida savollar tug‘diradi. Sakharovning fikricha, ular ham raqobatlashishi, ham hamkorlik qilishi mumkin.

“Ha, blokcheyn asosidagi banklar, ayniqsa, xalqaro to‘lovlarda an’anaviy banklar bilan raqobatlashadi deb o‘ylayman. Kichikroq xizmat ko‘rsatuvchi pulni mijozga tezroq yoki arzonroq yetkazsa, odamlar buni sezadi.”

Biroq an’anaviy banklar mijozlar bazasi, litsenziyalar va yirik kreditlash faoliyati kabi muhim ustunliklarga ega. Shu sababli Sakharov yangi blokcheyn platformalari bu institutlar bilan shunchaki raqobatlashmay, mavjud moliyaviy infratuzilmani modernizatsiya qilish uchun ularga texnologiya ham taqdim etishi mumkin deb hisoblaydi.