Milliy blokcheyn tarmog‘i nima va u dunyoga kerakmi?

​Hukumatlar kriptovalyutalardan tashqarida blokcheyn texnologiyasiga yana qiziqish bildirmoqda. Raqamli identifikatsiyadan tortib davlat reyestrlarigacha, bir qator mamlakatlar umumiy tarmoqlar muhim xizmatlarni qanday yaxshilashi mumkinligini o‘rganmoqda. Ammo davlat tizimlarini blokcheynga joylashtirish ularni haqiqatan ham samaraliroq qiladimi?

Xitoy blokcheynni milliy kun tartibiga kiritmoqda

Xitoy Kommunistik partiyasi rahbariyati va Davlat kengashi 9-oktabr kuni milliy blokcheyn tarmog‘ini yaratishga chaqirdi. Taklif texnologik innovatsiyalarni jadallashtirish, sanoatni modernizatsiya qilish va butun iqtisodiyot bo‘ylab raqamli infratuzilmani kengaytirishga qaratilgan 19 banddan iborat iqtisodiy rejaning bir qismidir.

X dagi postni ko‘rish Yuklanmoqda...

Tvitt muallif tomonidan o‘chirildi.

Lekin biz hamma narsani saqlab oldik 🙂.

Rejada, shuningdek, umummilliy hisoblash tarmog‘ini yaratish va ma’lumotlar almashinuvi infratuzilmasini yaxshilash ko‘zda tutilgan. Biroq unda taklif etilayotgan blokcheyn tizimi uchun budjet, ishga tushirish sanasi yoki texnik xususiyatlar ko‘rsatilmagan. Uni qaysi institutlar boshqarishi yoki bizneslar undan qanday foydalanishi hozircha noma’lum.

Xitoyning blokcheynga qiziqishi yangilik emas. Pekin kriptovalyuta savdosi va mayningi bo‘yicha qat’iy cheklovlarni saqlab qolgan holda, uning davlat va sanoatda qo‘llanishini yillar davomida qo‘llab-quvvatlab kelmoqda. Yangi taklif bu cheklovlar yumshatilishidan darak bermaydi.

Mamlakatda allaqachon 2020-yilda ishga tushirilgan Blockchain-based Service Network (BSN) mavjud bo‘lib, u blokcheyn ilovalarini ishlab chiqishni osonroq va arzonroq qilishga qaratilgan. E’londa taklif etilayotgan tarmoq BSN negizida quriladimi yoki alohida ishlaydimi, tushuntirilmagan. Bu esa yangi infratuzilmaning mavjud tizimlar bilan qanday uyg‘unlashishi haqida savollar tug‘diradi.

Bunday tizim qanday ishlaydi?

Milliy blokcheyn tarmog‘i — ishtirokchi tashkilotlarga umumiy qoidalar asosida ma’lumotlarni qayd etish va tekshirish imkonini beruvchi umumiy raqamli infratuzilma. Faqat alohida ma’lumotlar bazalariga tayanish o‘rniga davlat idoralari, banklar va bizneslar operatsiyalarni tasdiqlash hamda hujjatlar o‘zgartirilmaganini tekshirish uchun umumiy reyestrdan foydalanishi mumkin. Hujjatlarning o‘zi mavjud ma’lumotlar bazalarida qolishi, blokcheyn esa ularning haqiqiyligini tekshirish uchun zarur ma’lumotlarni saqlashi mumkin.

Tovar import qilayotgan kompaniyani tasavvur qiling. Bojxona organlari, banklar, logistika provayderlari va soliq idoralariga bir xil yuk haqidagi ma’lumotlar kerak bo‘lishi mumkin. Umumiy blokcheyn vakolatli ishtirokchilarga hujjatlarni tekshirish va o‘zgarishlarni bir-biridan qayta-qayta ma’lumot so‘ramasdan kuzatish imkonini beradi.

Istalgan kishi qo‘shilishi mumkin bo‘lgan Bitcoin dan farqli ravishda, davlat blokcheyn tarmoqlari odatda kim ishtirok etishi va tranzaksiyalarni tasdiqlashini cheklaydi. Bunday ruxsatli tizimlar operatorlarga kirish huquqi va maxfiy ma’lumotlar ustidan ko‘proq nazorat beradi, biroq ularning boshqaruvi ommaviy kriptovalyutalarnikiga qaraganda markazlashganroq bo‘ladi. Ular ishlashi uchun kriptovalyuta ham shart emas.

Yana kimlar shunga o‘xshash infratuzilma yaratmoqda?

Hindiston davlat sektori ilovalari uchun umumiy infratuzilmani taqdim etish maqsadida 2024-yil sentabr oyida Vishvasya nomi bilan tanilgan National Blockchain Framework’ni joriy qildi. Shundan beri tashabbus rejalashtirish bosqichidan chiqib, bir nechta shtatlarda amaliy xizmatlar paydo bo‘ldi. Hukumat qo‘llab-quvvatlayotgan blokcheyn tizimlari Karnataka va Jharkhandda mulk reyestrlari uchun qo‘llanmoqda, Andhra Pradesh esa 2026-yil iyul oyida yer reyestrlari bo‘yicha blokcheyn pilot loyihasini ishga tushirdi. Boshqa qo‘llanish sohalariga ta’lim sertifikatlarini tekshirish va dori-darmonlar ta’minot zanjirini kuzatish kiradi.

Yevropa European Blockchain Services Infrastructure (EBSI) orqali transchegaraviy yondashuvni tanladi. Tarmoq allaqachon ta’lim hujjatlari, identifikatsiyani tekshirish va boshqa davlat xizmatlariga oid pilot loyihalarni qo‘llab-quvvatlagan. Hozir EUROPEUM-EDIC nazoratidagi tarmoq 2026-yil oxirida kengroq ishlab chiqarish bosqichida ishga tushishga tayyorlanmoqda. Xitoy taklif qilayotgan milliy tizimdan farqli ravishda, EBSI ishtirokchi Yevropa mamlakatlariga chegaralar osha ma’lumotlarni tekshirish va almashish imkonini berish uchun ishlab chiqilgan.

Blokcheyn haqiqatan ham zarurmi?

Hukumat qo‘llab-quvvatlaydigan blokcheynning eng kuchli dalili shundaki, u bir nechta tashkilotga faqat bitta muassasaga to‘liq tayanmasdan, umumiy reyestrlarni yuritish va tekshirish imkonini beradi. Bu transchegaraviy hujjatlar, professional malakalar va ko‘plab mustaqil ishtirokchilar qatnashadigan ta’minot zanjirlari uchun foydali bo‘lishi mumkin.

Ammo an’anaviy ma’lumotlar bazalari ham ko‘plab vazifalarni bajara oladi. Ular ko‘pincha tezroq, arzonroq va xizmat ko‘rsatish uchun qulayroq. Agar ishtirokchilar davlat nazoratidagi tizimni boshqarayotgan organga allaqachon ishonsa, kirish huquqi puxta boshqariladigan an’anaviy ma’lumotlar bazasi qo‘shimcha murakkabliklarsiz shunga o‘xshash natijaga erishishi mumkin.

Maxfiylik va javobgarlik ham qo‘shimcha savollarni tug‘diradi. Milliy tarmoq reyestrlarni audit qilishni osonlashtirishi mumkin, biroq u davlat organlariga biznes faoliyati va shaxsiy ma’lumotlarni yanada kengroq ko‘rish imkonini ham berishi ehtimol. Ishlab chiquvchilar maxfiy ma’lumotlarga kim kira olishi, xatolarni kim tuzatishi va institutlar o‘rtasidagi nizolarni kim hal qilishini belgilashi kerak. Shunda ham blokcheyn ma’lumot dastlab kiritilganda uning to‘g‘riligini kafolatlay olmaydi. Soxta hujjat o‘zgartirishga chidamli tizimda saqlangani uchungina ishonchli bo‘lib qolmaydi.

Foydali davlat xizmatimi yoki qimmat takrorlanishmi?

Milliy blokcheyn tarmog‘ini foydali davlat xizmatiga aylantirish uchun texnik infratuzilmaning o‘zi yetarli emas. Davlat idoralari va bizneslar umumiy standartlar bo‘yicha kelishishi, kirish huquqini kim boshqarishini belgilashi va mavjud tizimlarni o‘zaro ishlashga moslashtirishi kerak. Shundan keyin ham hukumatlar investitsiya davlat xizmatlarini tezroq, arzonroq yoki ishonchliroq qilishi mumkinligini ko‘rsatishi lozim.

Xitoyda allaqachon blokcheyn infratuzilmasi mavjud, biroq uning so‘nggi taklifi yangi milliy tarmoq nimaga erishishi va muvaffaqiyati qanday o‘lchanishi haqidagi savollarni ochiq qoldirmoqda. Boshqa hukumatlar ham xuddi shunday sinovga duch kelmoqda. Umummilliy blokcheyn tizimini qurish — bir masala. U mavjud texnologiyalarga qaraganda yaxshiroq davlat xizmatlarini taqdim eta olishini isbotlash esa boshqa masala.