AI o‘zini isbotlashi kerak bo‘lgan bosqichga yetdi

​Texnologiya ulkan unumdorlik o‘sishini ta’minlay oladi va hozirning o‘zida ta’minlamoqda. Shunga qaramay, investorlar foydani kim qo‘lga kiritishini va buning uchun qancha to‘lash kerakligini aniqlashi lozim.

Sun’iy intellekt promouterlari va’da qilgan barcha natijalarni ta’minlay oladigan bosqichga yetdi, biroq noto‘g‘ri kompaniyalar uchun ortiqcha haq to‘lagan investorlarni baribir hafsalasini pir qilishi mumkin.

AI uchun asosiy savol shundan iboratki, va’da qilingan unumdorlik o‘sishi daromadga aylanadimi va bu ma’lumotlar markazlari hamda chiplariga yo‘naltirilayotgan ulkan kapitalni qoplash uchun yetarlimi. Shuningdek, agar AI aksiyalari ortiqcha baholangan bo‘lsa, kamroq xatarli aktivlarga rotatsiyani ko‘rishimiz ehtimoli bormi?

AI’ga xarajatlar va unumdorlik o‘sishi o‘rtasidagi tafovut

J.P. Morgan Asset Management 2026-yil iyun oyidagi prognozida AQShdagi beshta hyperscaler uchun konsensus kapital xarajatlari joriy yil uchun 697 milliard dollarni tashkil etishini bildirdi. Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, kapital xarajatlari operatsion pul oqimining 93 foizini yutadi, 2023-yilda esa bu ko‘rsatkich 33 foiz bo‘lgan. Albatta, bular prognozlar, biroq kapital 1800-yillardagi temiryo‘l bumini eslatadigan yagona maqsad sari intilayotgandek ko‘rinadi.

Bu mablag‘lar oqilona sarflanayotganini tushunish uchun hozirgi va kelajakdagi va’da qilingan unumdorlik afzalliklarini tahlil qilishimiz kerak. Sayyoradagi deyarli har bir kompaniya unumdorlik samaradorligiga erishish umidida qaysidir shaklda AI bilan shug‘ullanmoqda. 

Bu afzalliklar bir xil emas va unchalik ishonarli ham ko‘rinmaydi: National Bureau of Economic Research 2025-yil noyabridan 2026-yil yanvarigacha AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Avstraliyadagi qariyb 6 000 nafar rahbarni so‘rovdan o‘tkazdi. Ularning 89 foizi oldingi uch yil davomida AI’ning mehnat unumdorligiga hech qanday ta’sirini sezmaganini ma’lum qildi.

Bu ularning AI’ga qilgan investitsiyasi natija bermaydi degani emas, faqat kompaniyalar kutayotgan natijalar bilan o‘lchagan ko‘rsatkichlari o‘rtasida sezilarli tafovut borligini anglatadi.

Bu, shuningdek, AI muvaffaqiyatsizlikka mahkum degani emas. AI narxi pasayayotgan bir paytda uni joriy etish jarayoni shunchaki ko‘proq vaqt olishi mumkin. Korporativ joriy etishga ta’sir qilayotgan yana bir omil — raqobat: agar har bir biznes o‘xshash vositalardan foydalansa, raqobat ustunligi neytrallashadi, mijozlar esa foydani pastroq narxlar orqali oladi.

Bu holat bozorda “AI pufagi” va uning muqarrar ravishda yorilishi haqida mulohazalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.

Investorlar noto‘g‘ri bozorni o‘lchayotgan bo‘lishi mumkin

Uoll-stritning tajribali investori Jordi Visser bizneslar bugun o‘lchayotgan unumdorlik o‘sishidan tashqarida ancha katta imkoniyatni ko‘rmoqda. Uning ta’kidlashicha, AI’ga bo‘lgan talabni faqat chatbot uchun pul to‘layotganlar soni bilan emas, balki avtonom agentlar bir-biri bilan biznes yuritadigan iqtisodiyotning yuzaga kelish ehtimoli bilan baholash kerak.

Visser fikricha, bu kelajak kriptovalyutalar va stablecoinlar avtonom agentlar o‘rtasidagi tranzaksiyalarni ta’minlashi bilan bir qatorda, tokenlashtirilgan aksiyalarning 24/7 savdosini ham o‘z ichiga olishi mumkin. Biz hali u darajaga yetganimiz yo‘q, ammo yaqinlashmoqdamiz. Investorlarning Grokbot kabi AI vositalaridan foydalanib, o‘z indekslari va ETFlarini yaratish imkoniyati investitsiyalar uchun ajoyib va markazlashmagan kelajakni va’da qilmoqda.

Visser oltita aksiya va 40 ta tokenni o‘z ichiga olgan, barchasi teng ulushda taqsimlangan “46 Name” kripto indeksini yaratdi. Ular qatoriga Coinbase, Robinhood, Circle, PayPal, BTC, ETH, SOL, ZEC, TAO va NEAR kiradi. Indeks yil boshidan buyon 50 foizga o‘sdi, Bitcoin esa 3,2 foizga pasaygan. Bu investorlar qiziqishi Bitcoin’dan tashqariga ham tarqalayotganini ko‘rsatadi.

Quyidagi grafik Global X’ning AI & Technology fondi (AIQ) uch yil davomida S&P 500 indeksidan qanday ustun natija ko‘rsatganini aks ettiradi. AIQ uch yil ichida 136 foizga o‘sdi, S&P 500 esa 86 foizga ko‘tarildi. 

Investorlar kelajak qayerga yo‘nalayotganiga ishonayotganini ko‘rish qiyin emas.

AI sinov maydonida 

Agar AI kichik jamoaga ilgari ancha yirik tashkilotni talab qilgan ishni bajarish imkonini bersa, uning iqtisodiy qiymati model provayderi oladigan obuna daromadidan ancha kengroq bo‘ladi.

Muayyan sharoitlarda AI’dan foyda olinayotganiga ayrim dalillar mavjud. Erik Brynjolfsson, Danielle Li va Lindsey Raymond tadqiqotlari AI yordamidan foydalanish mijozlarni qo‘llab-quvvatlash unumdorligini qariyb 14 foizga oshirganini, bunda tajribasi kamroq va malakasi pastroq xodimlar orasida o‘sish yuqoriroq bo‘lganini ko‘rsatdi. 

Microsoft 2026-yil iyul oyidagi natijalarida 30 milliondan ortiq haq to‘lanadigan Microsoft 365 Copilot o‘rni mavjudligini ma’lum qildi. Moliyaviy yil davomida Azure daromadi 100 milliard dollardan oshdi, biroq Azure tarkibiga AI bilan bir qatorda an’anaviy bulutli xizmatlar ham kiradi.

Mijozlar AI uchun pul to‘lashga tayyor ekani aniq, biroq bu investitsiyalar uzoq muddatli raqobat ustunligini ta’minlaydimi-yo‘qmi, buni hali ko‘rish kerak.

Afzalliklar bir tekis taqsimlanmaydi. Visserning fikricha, kichikroq bizneslar AI yordamida samaradorlikka tezroq erishishi mumkin, yirikroq va shakllangan kompaniyalar esa mavjud xarajatlari hamda pasayayotgan narxlar bilan qiynalishi mumkin. Hisoblash quvvatidagi tor joylar joriy etish jarayonini sekinlashtirishi va shu sababli kapital rentabelligini pasaytirishi xavfi ham mavjud.

Nimaga rotatsiya qilish kerak?

Bu savolni tug‘diradi: agar AI ortiqcha baholangan bo‘lsa, aqlli pullar qayerga yo‘naladi?

Barqaror daromadga ega yetuk bizneslar aniq tanlovdek ko‘rinishi mumkin, biroq endi bozorga arzonroq kirish imkoniga ega bo‘lgan raqobatchilar ularning daromadlariga tahdid solishi mumkin.

Micron va AMD kabi chip yetkazib beruvchilar hozirda eyforiya to‘lqinida harakatlanmoqda, biroq ular mijozlarning investitsiya rejalaridagi ehtimoliy sekinlashuvdan himoyalanmagan.

Yarimo‘tkazgich ishlab chiqaruvchilari — yil boshidan buyon aksiyalar ko‘rsatkichi

Yuqoridagi jadval tobora raqobat kuchayib borayotgan yarimo‘tkazgichlar sektorini ko‘rsatadi: bir vaqtlar Wall Street sevimlisi bo‘lgan Nvidia yil boshidan buyon atigi 16,8% daromad keltirdi, holbuki raqobatchilarining natijalari nihoyatda kuchli bo‘ldi.

Micron yilning eng yorqin aksiyasiga aylandi: uning yil boshidan buyon daromadliligi 218% ni tashkil etdi. Bunga asosan xotira ta’minotining cheklangani sabab bo‘ldi. AI protsessorlariga ma’lumotlarga tezkor kirish kerak, bu esa yuqori o‘tkazuvchanlikka ega xotiraga, ya’ni HBM’ga talabni oshirmoqda. Micron ushbu talabdan ham, xotira bozoridagi ta’minotning qisqarishidan ham foyda ko‘rmoqda — bu esa sotuv narxlarining yuqoriroq bo‘lishini qo‘llab-quvvatlaydi.

AMD o‘zining EPYC server protsessorlari va Instinct AI akseleratorini taklif qiladi, bu esa kompaniyani kengayib borayotgan ma’lumotlar markazlari bozoriga mustahkam joylashtiradi. Kompaniya ikkinchi chorakda ma’lumotlar markazlari segmentidagi daromadi 6,7 mlrd dollarni tashkil etganini, bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 107% ga oshganini ma’lum qildi. O‘sishga har ikki mahsulot yo‘nalishiga bo‘lgan talab turtki berdi. Shuningdek, AMD Anthropic bilan 2 gigavattgacha bo‘lgan AMD hisoblash quvvatini ishga tushirish bo‘yicha hamkorlikni e’lon qildi.

Intel bosh direktor Lip-Bu Tan rahbarligidagi burilishdan so‘ng investorlar umidini qayta uyg‘otdi: ikkinchi chorakdagi daromad 25% ga oshib, 16,1 mlrd dollarga yetdi — standart buxgalteriya qoidalari bo‘yicha zarar qayd etilganiga qaramay. Ma’lumotlar markazlari va AI segmentlaridagi daromad esa 59% ga ko‘paydi. 

Arm protsessor texnologiyasini ishlab chiqadi va uni chip ishlab chiqaruvchilarga litsenziyalaydi. Kompaniya o‘z dizaynlaridan foydalanilgan chiplar uchun litsenziya to‘lovlari va royalti oladi. Uning texnologiyasi aksariyat smartfonlarda qo‘llanadi hamda ma’lumotlar markazlari va AI sohalariga ham kirib bormoqda. Arm, shuningdek, ishlab chiqarish autsorsing qilinadigan o‘z ma’lumotlar markazi protsessorlarini sotishni boshladi. Arm yangi protsessorlari 2031-moliya yiliga kelib yiliga qariyb 15 mlrd dollar daromad keltirishi mumkinligini prognoz qilmoqda.

Investorlar nimalarni kuzatishi kerak

Bu aksiyalar kelajakdagi daromadlar haqidagi umidlarni allaqachon narxlarga aniq aks ettirdi. Nvidia kabi yetukroq AI aksiyalaridagi o‘sishning sekinlashuvi esa jiddiy saboq beradi: AI savdosining keyingi bosqichi yanada sinchkov yondashuvni talab qiladi.

Joriy baholanishlarni saqlab qolish uchun investorlar talabni, jumladan, amaldagi mijozlarning shartnomalarni yangilashi va xarajatlarini diqqat bilan kuzatishni istaydi. Daromadning o‘sishi o‘z-o‘zidan foyda degani emas, shuning uchun muhimroq savol shunday: bu o‘sish qanchalik foydali?

Buning zamirida mijoz tajribasi yotadi: integratsiya, nazorat va xatolar hisobga olingandan keyin biznes mijozlari o‘lchanadigan tejamkorlik yoki qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarish haqida xabar bermoqdami?

Kapitalning boshqa yo‘nalishga oqishi AI’dan butunlay voz kechishni anglatmaydi. Kapital qimmat yetkazib beruvchilardan AI’dan o‘z faoliyatini yaxshilash uchun foydalanayotgan oqilona baholangan bizneslarga yo‘nalishi mumkin. Shu bilan birga, investorlar barqaror pul oqimini ta’minlaydigan va texnologik uzilishlarga kamroq duchor bo‘ladigan kompaniyalarni afzal ko‘rishi mumkin.

Har ikkala natija ham muqarrar emas. Ularning ikkalasi ham daromad va pul oqimi ko‘rsatkichlari nimani ochib berishiga bog‘liq.

AI investorlarining haqiqiy sinovi

AI’ning o‘zini isbotlash bosqichi ta’sirchan namoyish bilan hal bo‘lmaydi. Buni haqiqatan ham pul to‘laydigan mijozlar, barqaror marjalar va investitsiya qilingan mablag‘larning qaytimi belgilaydi. Talabning o‘sishi quvonarli, biroq investorlar daromad chiplar, ma’lumotlar markazlari va elektr energiyasiga sarflanayotgan ulkan xarajatlarni oqlash uchun yetarlicha tez o‘sishi mumkinligini ko‘rishi kerak.

Foyda infratuzilmani qurayotgan kompaniyalardan tashqari, xarajatlarni qisqartirish, xizmatlarni yaxshilash va xodimlar sonini keskin oshirmasdan kengayish uchun AI’dan foydalanayotgan bizneslarga ham tarqalishi mumkin. Kelajakdagi ayrim g‘oliblar bugun unchalik e’tibor tortmasligi mumkin.

Visser imkoniyat ko‘lami haqida haq bo‘lishi mumkin. Ammo iqtisodiyotni o‘zgartiradigan texnologiya unga aloqador har bir kompaniyani yaxshi investitsiyaga aylantirmaydi. Investorlar hanuz kompaniyani, narxni va vaqtni to‘g‘ri tanlashi kerak.